Meer gepieker bij "markten" en "overheden"

Een zin uit een vorige post (1) blijft hardnekkig door mijn hoofd spoken. Het ging over speculanten die wel eens grof geld verdienen door landen aan te vallen, en klonk als:

"Meestal, maar niet altijd, krijgen de speculanten hun zin als het aangevallen land of bedrijf ook werkelijk een kwetsbaar doelwit is (...)"

Misschien lees je dat wel als "ze krijgen hun zin omdat dat terecht is" en interpreteer je dat vervolgens als neo-liberaal axiomatisch denken: de markten hebben zo vaak (tot "haast altijd") gelijk dat de speculanten wel terecht "aangevallen" zullen hebben. En na een paar dagen piekeren kom ik tot het besluit: die interpretatie zou terecht zijn. In het bijzonder wanneer het over landen gaat, denk ik, hebben speculanten wel eens fortuinen verdiend, niet omdat ze "als roofdieren een kwetsbare prooi aanvielen", maar omdat de alfamannetjes (dat is in gevallen zoals hier - maar overigens lang niet altijd - nog denigrerender bedoeld dan de uitdrukking "de politiekers") van een bepaald land een "beleid" voerden dat zo onrealistisch is (Engeland toen Soros zijn slag sloeg), of zo in functie staat van zakkenvullerij (de Aziëcrisis) of iets dergelijks, dat de speculanten alleen maar het symptoom zijn. Dat wil zeggen, ook in een wereld zonder speculanten varen die politiekers in volle vaart recht op een ijsberg af, en als het niet door "de speculanten" (lees: "de markt") is dat het gaat "boem" zeggen, dan zal het door iets anders zijn.

Maar nadat ik aldus bij het standpunt blijf dat ik meer dan tien jaar geleden al verdedigde - de markten hadden in de Aziëcrisis gewoon gelijk, en dat was zelfs een goede zaak - denk ik ook terug aan wat Paul Krugman schreef in The Return of Depression Economics (1,999), hoofdstuk 7. In de nasleep van de enorme crisis (naar toenmalige maatstaven) zag Hong Kong er als een geschikt "volgend slachtoffer" uit. En zoals Krugman het schrijft zijn er toen door sommige "Masters of the Universe" een aantal zonder meer criminele complotten gesmeed, en had het heel goed gekund dat er ook een onschuldig slachtoffer was gevallen (om het niet over de echte onschuldige slachtoffers te hebben: al die mensen die hun job kwijt zijn, instortende economieën, enzovoort). Zoals het heel goed kan dat er destijds ook wel één of meerdere echt onschuldige slachtoffers zijn gevallen: we weten dat doodeenvoudig niet.

En zoals ik ook tot de dag van vandaag overtuigd blijf van wat ik een hele tijd geleden schreef (2). (Man, dat is ook alweer twee jaar geleden...) De crisis is ook een stuk een crisis van de boekhoudwetgeving. Sterk versimpeld: er breekt lokaal een huizencrisis uit, de markten voelen zich onzeker, en ze reageren erg terughoudend op een hoop andere min of meer risicovolle markten. Dus er zijn veel minder of geen prijzen te krijgen. Maar volgens de nieuwe boekhoudwet is de waarde van een asset wat iemand er voor wil betalen, dus sommige assets waren ineens "nul" waard, wat voor enorme (maar boekhoudkundige) verliezen zorgde, wat een self-fulfilling prophecy op gang bracht. De markten stortten totaal in, niet omdat er verliezen geleden waren, maar er werden monsterachtige verliezen geleden omdat de markten totaal instortten. Sterk versimpeld, dus, maar volgens mij wel waar.

Kortom, ik "geloof" nog altijd dat de markten het zeer vaak bij het rechte eind hebben, en dat het dan vaak een zodanig goede zaak is de politiekers op hun plaats te zetten dat ze hun beloning verdiend hebben. Maar ik denk ook dat er een paar gevallen zijn waarin ze het op voldoende schaal mis hadden om ze toch maar niet helemaal ongecontroleerd hun gang te laten gaan. Alleen, hoe we dat laatste precies moeten aanpakken gaat ver, ver boven ook mijn pet. Voorlopig hebben we alleen nog maar "de politiekers" als oplossing gevonden. Voor de huidige crisis is het eindoordeel nog niet gevallen, maar als je op zoek was naar een voorbeeld van waar het middel erger kan zijn dan de kwaal...

--------------------------------------
(1) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2010/02/de-speculanten-komen-er-aan.html
(2) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2008/02/goed-nieuws-voor-de-linkse-critici.html

Hoe doen sommige mensen het?

Ik weet nog, dat gevoel van vermoeidheid, en ook wel moedeloosheid, dat me overviel toen enkele jaren geleden werd verklaard dat (toenmalige) president Georges Bush een bepaald (maar groot) aantal boeken per bepaalde (maar korte) periode las. De hele wereld kon zien hoe Bush al sinds enkele jaren zijn eigen leugens niet meer durfde te herhalen; de afmetingen van de instorting begonnen zich al nadrukkelijk af te tekenen, maar bij de sycophanten vermenigvuldigden zich de verwijzingen naar en borstbeelden van Churchill nog als de broden en de vissen. En Bush las dus zus en zoveel boeken per dit en dat, en de blogs stonden vol gegnuif over mensen zoals ik, die Bush maar een intellectuele nulliteit vonden.

En niemand die probeerde het aantal vrije uren in een dag van de president van de Verenigde Staten te delen door het aantal bladzijden in een gemiddeld fatsoenlijk boek - maar hoe zou je ook op dat idee komen als je zelf geen idee hebt van het gemiddeld aantal bladzijden van een fatsoenlijk boek?

Ikzelf durf zeggen dat ik alles bij elkaar toch wel een paar boeken heb gelezen. Dus ik weet ongeveer wat er nodig is aan tijdsbesteding, èn aan mentale besteding om er toch een béétje van over te houden. En ik weet wat het is het vol te houden als je een fulltime job hebt; maar ik weet niet wat het is als je fulltime job je zéér zware verantwoordelijkheden in je schoot werpt. Ik weet dan weer wel wat het is als je zelfs in je zogenaamde vrije tijd niet met rust wordt gelaten, èn wat ervan overblijft als het allemaal in een regime van slaapgebrek moet gebeuren. Dus mijn eerste reactie bij "hij leest zoveel boeken per week" is een welgemeend "lamenielache".

Maar bekijk dan nu de volgende url's:

http://achillevandenbranden.blogspot.com/
http://prinsvandenemarken.blogspot.com/

Een man die "elke dag een boek leest" en er nog een blogpost over kan neerzetten ook! Als eerste reactie zou ik hem vierkant zitten uitlachen, maar toch... Ik ben al eens over en door die posts gelopen, en er zitten nogal veel kunstboeken in, dus ik kan er niets over zeggen, maar de tweede indruk is dat ik maar best niet te hard zal lachen. Ik zie ergens dat hij van plan is wat meer geschiedenis te gaan aanpakken, en Guns, Germs and Steel van Jared Diamond (Gedeeld met Lee Smolins' The Life of the Cosmos het beste non-fiction boek dat ik ooit heb gelezen) staat ook op de verlanglijst. Ik zal mijn oordeel nog wat opschorten...

Maar zo op het eerste zicht leest hij werkelijk elke dag (al was het dan bij wijze van spreken) een boek. Hoe doen die mensen dat? Ik heb intussen wel begrepen dat er breinen bestaan die zo anders functioneren dan ikzelf dat ik me er niets bij kan voorstellen, maar een dag heeft toch voor iedereen maar 24 uur? Ik vermoed dat de man geen gezin met kleine kinderen heeft en bij een fulltime job kan ik me ook al niet veel voorstellen... (Wacht! Ik heb het! Hij is bibliothecaris!) maar dan nog?

Ik denk dat ik een beetje jaloers ben. Benieuwd of we één deze een verslag van Guns, Germs and Steel te zien krijgen. Dan hoor je me nog wel...

De Speculanten komen er aan!

Forums als be.politics, of lezersrubrieken op sites van kranten als De Tijd en De Standaard, tot en met serieuze blogs (1) staan er vol mee: Er is een Europese schuldencrisis ontstaan, die momenteel voornamelijk Zuid Europese landen treft, maar die heel gemakkelijk naar het noorden zou kunnen overslaan. En natuurlijk zou België dan op de voorste rij staan: onze schuldgraad is inderdaad niet echt een model voor de anderen. En dus lezen we overal over "de speculanten" die er aan komen, de roofdieren van de financiële wereld, die bedrijven en heelder landen op de knieën kunnen dwingen.

En zoals altijd zal je mij niet horen zeggen dat dat niet kan, omdat de financiële markten nu eenmaal zo onvoorspelbaar zijn dat de eerste regel is dat alles kan, en de tweede regel is dat datgene waarvan iedereen zegt dat het nu echt helemaal niet meer kan, vaak datgene is wat er erger dan ooit zal gebeuren.

Maar dit gezegd zijnde. Het "Monster van Frankenstein Syndroom" is de naam die ik geef - zonder enige aanspraak op originaliteit, hoewel ik al lang vergeten ben waar ik de term vandaan heb - aan ideeën die grote, huiveringwekkende bedreigingen zien waar er voornamelijk onwetendheid is. Naar de beroemde film van destijds, dus, waar biologisch onderzoek mysterieus genoeg was om het publiek te doen geloven in de nieuwste variant op het aloude thema van de Golem. En in ons geval zie ik overal een angst voor "speculanten" die grotendeels gebaseerd is op veel onwetendheid.

Eén ding dat goed zou zijn om te beseffen is het volgende. De enige manier voor speculanten om iets of iemand aan te vallen is op grote schaal, zeg maar op massale schaal, waardepapieren van die iets of iemand te verkopen. Dus je verkoopt, typisch met geleend geld, de munt of de obligaties van een land, of de aandelen van een bedrijf, enzovoort. Maar om dat op de schaal te doen die dat land of dat bedrijf onderuit kan halen zijn er zodanige gigantische bedragen nodig dat daar allerlei problemen aan vastzitten.

Bijvoorbeeld dat heel, heel weinig mensen dat (min of meer) in hun eentje kunnen. Bijvoorbeeld dat "complotten" om dat met grotere groepen te doen onwaarschijnlijker worden naarmate er meer verschillende spelers aan moeten deelnemen. Bijvoorbeeld dat ze ook kwetsbaarder zijn naarmate er meer spelers aan moeten deelnemen, want het volstaat dat er één koude voeten krijgt en wat gebeurt er dan...?

Wel, wat er dan gebeurt brengt ons bij de allerbelangrijkste "bijvoorbeeld". Namelijk dat er zodanig gigantische bedragen in het spel zijn dat als het misgaat - en het kan al heel goed misgaan als één deelnemer in het complot koude voeten krijgt - het ook gigantisch mis gaat. Voor de speculant, dan wel.

Je moet goed beseffen dat je voor miljarden, tientallen miljarden en honderden miljarden papier of deviezen moet verkopen om het gewenste effect te krijgen: dat effect is dat de waarde van dat papier zodanig in mekaar stort dat je het erg goedkoop weer kan terugkopen zodat je - terwijl (in 1,997) de helft van de Indonesische bedrijven failliet was en tonnen mensen hun job kwijt waren - moe maar gelukkig het strijdtoneel kan verlaten. Maar als je voor honderd miljard papier verkoopt, en tegenover het moment dat je het verkoopt stijgt dat papier met één percentje, dan ben jij op dat moment één miljard euro kwijt.

1,000,000,000 euro: kwijt, weg, foetsie, en meer dan waarschijnlijk heb je het eerst nog geleend ook. Aan (bijvoorbeeld) 3.65% is dat 36,500,000 euro per jaar, ofte 100,000 euro... per dag. Betalen!

Als je nog een beetje wakker bent begin je te begrijpen waarom die "speculanten" echt wel twee keer nadenken voor ze er aan beginnen - want ze weten niet wààr ze zullen eindigen, maar ze weten verdomd goed dat het héél diep kan zijn.

Want papier waartegen gespeculeerd wordt kan rap met veel meer dan "een percentje" dalen - maar ook stijgen, en het zou niet de eerste keer zijn. Bijvoorbeeld, ik zou wel eens willen weten hoe het is afgelopen met de mensen die ergens rond 1,992 gespeculeerd hebben tegen de Belgische Frank en Franken hebben verkocht tegen Marken aan meer dan 22 per Mark...

Meestal, maar niet altijd, krijgen de speculanten hun zin als het aangevallen land of bedrijf ook werkelijk een kwetsbaar doelwit is, zoals het pond toen Soros zijn beroemde slag realiseerde, of Maleisië toen ze de "hoogste toren van de wereld" bouwden en daarna geen huurders vonden.

Natuurlijk zullen mensen die al heel hun leven roepen dat staatsschuld een ramp moet worden nu snel verklaren dat ze eindelijk hun gelijk krijgen. En dat zou zeker kunnen. Maar het zou ook kunnen dat ze er al heel snel zullen uitzien als extreem-links dat bij elke crisis staat te roepen dat de door Marx voorspelde crisis van het kapitalisme nu èèindelijk is aangebroken.

Ik weet het niet. Niemand weet het. Als ik zou moeten gokken - wat ik werkelijk alleen zou doen omdat iemand een pistool tegen mijn hoofd houdt - dan zou ik gokken dat de (voorlopig Zuid) Europese schuldencrisis zal overwaaien. Maar ik moet niet gokken, en dus zal ik niet gokken (in de zin dat ik altijd Griekse obligaties kan kopen), want ik durf niet, want ik weet het niet.

Niemand weet het.

--------------------------------
(1) http://lvb.net/item/8270

Democratie met terugwerkende kracht

Ik ben altijd een voorstander van de euro geweest. Dus was, en ben, ik erg tevreden dat de euro is ingevoerd. Maar tegelijk heb ik een probleem, want ik voel me ook "democraat". Dat wil zeggen dat we op één of andere manier alleen maatregelen mogen nemen als daar een meerderheid achterstaat - zelfs als het zeer twijfelachtig is of en hoe we dat van die meerderheid kunnen weten. Zoals een vriend van me ooit, al heel lang geleden, zei: de verplichting om de schijn op te houden is bijna een even grote bijdrage aan de democratie als een fatsoenlijke democratie zelf.

Maar je moet geen monetair genie zijn om te weten dat er van geen kanten een meerderheid van de bevolking achter de invoering van de euro stond. Het denken van een groot deel van die meerderheid was weliswaar zeer primitief. Het had meestal de vorm van "ik ben al heel mijn leven de Frank, de Mark of de Lire (enzovoort) gewoon, dus dat moet nu maar goed genoeg zijn. En toch blijft het één van de flauwste uitvluchten sinds de Kruisvaarders Constantinopel hebben platgelegd als je het beter wil weten dan de meerderheid, omdat ze er niets van gesnapt hebben (of zoiets). Democratie is niet iets dat je toepast als het je goed uitkomt en opzij zet als het niet goed uitkomt. Als je daaraan begint sta je voor je het weet naast Stalin, die mogelijk ook wel vond dat democratie een goed idee was, maar jammer genoeg juist niet in die tijd en op die plaats. 30 miljoen doden - of waren het er nog veel meer?

Een terzijde is dat de invoering van de euro om minder primitieve redenen is gebeurd dan dat. En toch, naar ik me heb laten vertellen was die werkelijke reden zelf ook nog steeds een simplisme. Het zou namelijk een politiek compromis geweest zijn, bij de eenmaking van Duitsland in de jaren negentig (van de twintigste eeuw) (na Christus), om Duitsland heel strikt aan de rest van Europa vast te klinken. Nog steeds ook zeer primitief, dus.

Het voert me véél te ver om over de werkelijk goede (en veel meer doordachte) redenen achter de euro uit te wijden, maar een manier om de richting aan te geven is als volgt. Beschouw een groep landen die hebben besloten dat ze onderling vrij verkeer van personen, goederen, diensten en (bijhorend) kapitaal willen. Dan kunnen ze nu beslissen om allemaal een eigen monetair beleid te voeren, maar dan kunnen ze geen gemeenschappelijke munt hebben (met bijhorende nadelen). Of ze kunnen beslissen om een gemeenschappelijke munt te hebben, maar dan moeten ze hun monetaire souvereiniteit overdragen op een hoger niveau. Die "kunnen" en "moeten" in het bovenstaande laat ik hier maar verder onbewezen: neem het desnoods even aan voor de grap.

Met andere woorden: gegeven die "vrijheid van (dit en dat en) kapitaal" hadden ze de keuze: willen we een souverein monetair beleid, of willen we een gemeenschappelijke munt, maar allebei tegelijk is onmogelijk. De invoering van de euro was dan de beslissing dat de nadelen van het opgeven van de monetaire souvereiniteit kleiner waren dan de nadelen ("onzekerheden eigen aan") van al die verschillende munten. Zoals ik al zei: ikzelf ben het daarmee eens, en daarmee was ik destijds zeker in de minderheid.

Maar het is toch gebeurd. En de vraag is: is dat een probleem? Neem terug die bevolking die voor een heel groot deel denkt in termen van "wat ik heel mijn leven gewoon ben is wat ik nu ook wil". En zeg, om een vlugge "berekening" te maken, dat kinderen zich van monetaire eenheden helemaal niets aantrekken, en dat ze allemaal, op de eerste januari van het jaar waarin ze 15 worden, veranderen in monetair bewuste burgers die zich vertrouwd voelen met de munt die op dat moment in voege is.

Wel, welk deel van de bevolking wordt in een gegeven jaar 15? We zouden het kunnen opzoeken, neem ik aan, maar voor de redenering kunnen we even doen alsof het antwoord is: één percent. Elk jaar wordt één percent van de bevolking 15 jaar, en wordt daarmee een bewuste burger die zich vertrouwd voelt met de euro omdat de euro de munt is die in voege is. Met andere woorden, elk jaar komt er zo goed als één percent van de bevolking bij die wel voorstander is van de euro, en die nooit terug zou willen gaan naar al die bananenmuntjes als de lire, de mark en de peseta.

En aangezien de euro nu al tien jaar bestaat mag je aannemen dat het deel van de bevolking dat voor de euro is met minstens tien percent is gestegen. Je voelt het komen: ga gerust uit van het correcte percentage, schrap gerust alle andere onrealistische assumpties, wacht voldoende lang, en de ondemocratische beslissing om de euro in te voeren zal iets geworden zijn waar de Europese bevolking niet van zal willen terugkomen.

Voeg daar nog aan toe dat het in mijn eerlijke mening ook nog een zeer goede beslissing was.

Lost dat het probleem van de "ondemocratische beslissing" op? Bestaat er zoiets als "democratie met terugwerkende kracht"? Ik weet het niet. Mij intuïtie zegt me dat "democratie met terugwerkende kracht" grote onzin is - maar ik zou echt niet terug willen naar al die bananenmuntjes.

Goede vraag, nietwaar?