Weer zo'n schitterend geval van plagiaat!

Tot mijn tevredenheid zie ik weer een artikel over een internationaal gerenommeerde filosoof die ineens van zijn voetstuk valt omdat hij grootschalige plagiaat heeft gepleegd:

http://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=QV2MUK7T&word=plagiaat

die tevredenheid is er niet omdat ik zo graag een favoriete discipline door het slijk zie gehaald worden, en ook niet omdat ik zo graag aan leedvermaak doe. Het is gewoon dat ik dit soort situaties fascinerend vind; er gaat werkelijk iets adembenemends vanuit, zoals ik lang geleden al eens schreef. Ik heb serieus overwogen er een "repost" van te maken (drie jaar geleden: dat zullen wel niet veel mensen gelezen hebben), en ik vind het nog altijd een heel goede post. Wat bezielt de valsspelende Indische schaker; wat bezielde de Italiaanse filosoof die vele jaren geleden hetzelfde had meegemaakt en waarvan ik het zo jammer vond dat ik het artikel niet meer had? Hier is toch maar de url:

http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2007/01/en-nog-mr-alfamannetjes.html

Want eigenlijk heb ik er niets nieuws over te vertellen; het is nog steeds gewoon "apengedrag". Nog een post van een hele tijd geleden, en die ik ook altijd heel aardig heb gevonden, steeds over hetzelfde "wat bezielt ze" staat hier:

http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2008/02/mama-kijk.html

Maar aangezien ik er niet zomaar een "repost" van wilde maken: laten we ook eens kijken naar de "andere kant". De beide gevallen van plagiaat betroffen respectievelijk een Duitser en een Fin waarvan de bedrieger doodgewoon met punten en komma's de teksten in zijn eigen taal vertaalde, en daarmee schoon weer speelde. En mijn vraag is: als die ideeën zo ongelofelijk briljant waren dat de bedriegers er, jaren lang en ettelijke publicaties lang schoon weer mee kunnen spelen - hoe kan het dan dat ze in hun eigen taalgebied de hele tijd complete nobodies waren?

Hmmmmm?

Doet dat niet enorm sterk denken aan de post waarin we Lee Smolin dat "de sociologie van het denken" zagen noemen?

http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2008/07/sociologie-van-het-denken-een-voorbeeld.html

Dezelfde fysicus, die in hetzelfde land dezelfde ideeën probeert te verkopen - en er honend mee de woestijn wordt ingestuurd zolang hij een nobele onbekende was verandert zomaar opeens in een grote naam als hij er eerst in de VS faam mee heeft gemaakt. Maar als dat establishment zo ongelofelijk slim was: hoe kunnen ze dan al die geweldige ideeën gemist hebben toen die hen op een presenteerblaadje werden aangeboden?

En doet het, op zoek naar een antwoord op die netelige vraag (dat toch een beetje verder probeert te gaan dan "het zal wel zijn eigen schuld geweest zijn") ook niet heel erg denken aan de posts waarin we de filosoof René Girard over het leven van Dostojevski zagen vertellen?

http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2008/12/ren-girard-en-dostojevski.html
http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2009/01/girard-dostojevski-en-het-ondergrondse.html
http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2009/01/girard-en-dostojevski-3.html

Ik geef toe, dit laatste serietje zal destijds wel wat moeilijk geweest zijn: maar eens te meer gaat het over de vraag (en toch wel een heel serieuze poging tot antwoord) hoe datzelfde "genie" Dostojevski door zijn omgeving zo kan neergehaald worden, als hij dan toch zo'n groot genie is.

Het is, zie ik intussen, toch grotendeels een soort "repost", en zelfs een hele serie reposts geworden. Maar ik vind het niet erg. Het onderwerp, dat "apengedrag", is iets dat me al veel langer bezig houdt. Kom, de post waarin ik de anecdote vertel die me zo voor dit soort verschijnselen opmerkzaam heeft gemaakt kan er ook nog wel bij:

http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2006/10/chimpanzee-politics.html

En als je geen zin hebt om dat allemaal op te zoeken: ook goed, natuurlijk. Maar als je je soms ook afvraagt wat daar allemaal achter zit; wat mensen bezielt om zich zo aan te stellen dat ze met plagiaat proberen beroemd te worden, of hoe het komt dat diezelfde "grote geesten" tegelijk zo in de obscuriteit kunnen wegzinken en tegelijk toch werkelijk grote ideeën hebben: ik denk dat deze posts bij de betere van dit blog horen, en daar werkelijk iets over zeggen.

Fernand Braudel en "kapitalisme"

Eén van de onderwerpen die ons vaak om de oren slaan zijn de varianten op "de armoede is de schuld van het kapitalisme". Alleen, haast niemand weet wat dat eigenlijk betekent, "kapitalisme". Ik denk dat ik maar eens ga proberen een apart rubriekje te starten rond die vraag - steeds in de hoop dat we niet in "puur verbale kwesties" (1) terechtkomen. En in de hoop intussen iets bij te leren, natuurlijk.

Wat dat risico op "puur verbale kwesties" betreft, Karl Popper wijst ons op de gevaren rond gebruik en misbruik van definities. Als je vindt dat "helder denken" betekent dat je altijd heel precies weet wat je termen betekenen - wel, think again, zoals dat heet in goed Vlaams. Want als je een term alleen mag gebruiken als die goed gedefiniëerd is, dan eist het verbod op cirkelredeneringen dat je in je definitie nieuwe termen gebruikt. Maar volgens je eigen eis moeten die nieuwe termen dan op hun beurt gedefiniëerd zijn, en dat eist dan weer nieuwe termen, die gedefiniëerd moeten zijn... BOEMMM!

Definities dienen dus niet om onze kennis te verhelderen, maar wel ons taalgebruik. Terug dan naar "kapitalisme". Midden in die gigantisch complexe onderneming die het menselijk samenleven is - in het bijzonder wanneer je dat evoluerend doorheen de tijd wil bekijken - willen we bepaalde aspecten isoleren en proberen daarover tot een zeker inzicht te komen. De vraag is dan welke bundel eigenschappen we onder dat woord willen vangen.

Voor de term "kapitalisme" is die vraag heel erg kwetsbaar voor "politieke vervuiling van het denken" (1). Je "definiëert" (bij voorkeur impliciet) de term "kapitalisme" zodanig dat elke vorm van uitbuiting er onder valt, en je hoopt dat niemand iets opmerkt wanneer je het vervolgens hanteert alsof je er de hedendaagse Westerse samenleving mee omschrijft: en iedere keer dat je het woord gebruikt heb je de lezer, bij het nadenken over het enige systeem dat ooit het armoede evenwicht wist te doorbreken, een portie propaganda ingelepeld, alsof dat systeem "eigenlijk gebaseerd is op uitbuiting".

Dat is iets wat ook Fernand Braudel overkomt. Zijn trilogie Civilization Matérielle, Economie et Capitalisme is een ongelofelijk rijk werk, vol feiten, verbanden, inzichten en theorieën; één van die duizelingwekkende werken die de economische geschiedenis heeft geproduceerd. Maar zijn gebruik van het woord "kapitalisme" heeft iets vergiftigends, in de bovenstaande zin. Ik denk evenwel dat Braudel meer slachtoffer is, zelf vergiftigd door een intellectuele atmosfeer, dan dat hij bij de daders hoort. En ik denk dan ook dat, zoals dat gaat bij de echte groten, als je door de wolken heen kan kijken doet hij er toch nog heel interessante dingen mee.

Braudels boek deelt de economie op in verschillende lagen. Het eerste niveau is de totaliteit van alle dagdagelijkse, niet-marktgebonden activiteiten. Vandaag zie je het verschijnsel in de vraag naar al die papa's en (nog veel meer) mama's die elke dag gratis diensten leveren als opvang en opvoeding van kinderen - terwijl er intussen een "markt" bestaat die je vertelt hoeveel je aan je BNP zou kunnen toevoegen als je op al die diensten de marktprijs zou plakken. Doorheen de geschiedenis was deze dagdagelijkse sector meestal dominant. De meeste mensen leefden op een boerderij, en ze maakten alles zelf, van voeding en kleding over werktuigen tot hun huizen (of hutten). En op veel plaatsen in de wereld is die sector nog steeds dominant; we schrijven AD 2,010...

De tweede laag ontstaat wanneer al die zelfvoorzienende sub-economieën met elkaar in contact komen. Beeld je in: je leeft op een plaats waar je meer graan kan verbouwen dan je kan consumeren: wat doe je? Je legt voorraden aan? Maar de gebouwen zijn van hout, en Braudel schrijft ergens dat gemiddeld om de zoveel jaar alle gebouwen van hout afbranden of op een andere manier helemaal vernietigd raken. En verder moet je het geprobeerd hebben om te weten hoe moeilijk je je graan kan beschermen tegen ratten en muizen. Tenslotte passeren om de zoveel tijd de Vikings of de lokale Heren en ze nemen alles mee. En dus is het antwoord op de vraag "wat doe je?" heel simpel: je produceert genoeg om te leven en te zaaien en de rest van je tijd is vrije tijd.

Maar als je je graan kan ruilen tegen wijn (uit het zuiden) of hout (uit het noorden) dan volstaat een kleine extra inspanning en je hebt een machine die als de beste alchemie van het (extra) graan (schaars) hout of (schaarse) wijn maakt: de machine of magie die handel, en dus "markt" heet. En dat is dan ook de reden waarom Braudels boeken vol staan met hoe de markten iedereen rijker hebben gemaakt.

Zoals de laag van de markt zich ent op de laag van de dagdagelijkse gebeurtenissen daaronder, zo ent zich bovenop de laag van de markt een nieuw niveau. Dat is wanneer grote entiteiten (firma's, feodale Heren, staten,...) quasi of hele monopolies verkrijgen - en van het ene moment op het andere staat de wereld weerloos tegen "uitbuiting". Zoals arbitraire prijszetting (en dus verarming van de slachtoffers) en alle andere rampen die wij, liberalen, tenslotte ook altijd afkondigen wanneer de wereld afhankelijk wordt van de beslissingen van één enkele speler, laten we zeggen... de staat. Alleen, Braudel kiest ervoor dit derde niveau "kapitalisme" te noemen... en het is alweer zover. Zomaar opeens zijn armoede en uitbuiting "de schuld van het kapitalisme".

Nu kan je, denk ik, zien dat Braudel zelf slachtoffer van het manoeuvre is, eerder dan de dader. Want tenslotte sluit, op de vocabulaire ingreep na, zijn punt quasi naadloos aan op wat ons liberalisme ook altijd gezegd heeft. Haal de wereld die blijft steken op het niveau onder de markt daar weg; geef ze toegang tot die markten; laat die markten vooral vrij zijn - en dus juist niet voorwerp van prijszetting of dumping of monopolievorming of staatsinterventie - en ze zullen de weg kunnen opgaan die Europa ook heeft gevolgd: en de levensverwachting is gestegen van de 20 jaar waar het altijd heeft gezeten tot 80 vandaag, en stijgend.

Dus ik wil gerust zijn ideeën over economische geschiedenis overnemen, met zijn drie lagen, en zijn voorstel om het systeem van de vrije markten zo snel mogelijk te globalizeren naar zoveel mogelijk plaatsen waar het nog niet is. En tegelijk ben ik voor een gezond wantrouwen tegen de laag daarboven, hetzij staten, hetzij bedrijven met een monopolie-achtige macht. En kijk, dat ligt ook alweer dicht bij wat Adam Smith erover zegt, dacht ik? Het enige wat ik, nogmaals, niet zou doen is die te wantrouwen laag "kapitalisme" noemen. Dat lijkt me ongeveer even onheus als die laag integendeel "socialisme" te noemen...

-------------------------------------
(1) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2006/03/een-puur-verbale-kwestie.html
EN http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2006/03/puur-verbale-kwesties-nog-een.html
(2) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2010/02/complexe-wetenschappen-en-politieke.html