A Wise Enemy

Het nieuws puilt uit van het bezoek van de Amerikaanse president Obama aan het Midden Oosten. Obama heeft iets gedaan waar hij heel goed in is: hij heeft een speech gegeven, deze keer geadresseerd aan de Moslims. Hier is een verslag:

http://www.msnbc.msn.com/id/31110768/

En in reactie op de speech hebben letterlijk "vriend en vijand" hun waardering uitgedrukt. Het artikel vermeldt "some extremist Web sites, which have carried statements from al-Qaida and other groups in the past", waarop onder andere te lezen was:

"In response, another writer said Obama "is manipulating the emotions of the people the same as a lute player does. ... He is undoubtedly a wise enemy compared with George Bush, the enemy known for his stupidity."

Kijk, dat is nu iets waar ik kan achter staan; en dat gaat absoluut niet alleen over het stuk over de wijze vijand. Nog maar pas las ik over de laatste speech van Bin Laden dat er een zeker teken van wanhoop vanuit ging. Obama kreeg er een lading verwijten en beschuldigingen over zich, en hij was een vijand van de Islam enzovoort - en het klonk allemaal (vonden de analysten) alsof Bin Laden het tij voelde keren, en niet echt goed wist wat hij er aan kon doen.

En het zou me helemaal niets verbazen. Ik had zelf al iets dergelijks geschreven, vlak voor de Amerikaanse verkiezingen: "Je mag er donder op zeggen dat Bin Laden heel graag zou zien dat de VS zichzelf nog ettelijke jaren verder laten leegbloeden in Irak, om de kans op nog een paar andere van dat soort briljante ideeën maar haastig weg te moffelen. Die kan dus net voor de verkiezing weer (zoals vier jaar geleden) voor een gesmaakt optreden zorgen, dat maakt dat al die brave Amerikanen toch maar voor de "veilige" stem kiezen. Zo ging vier jaar geleden de opmars van Kerry tijdens de laatste weken helemaal verloren aan de stunt van Bin Laden. Maximale return over kost ratio die den Bin Laden ooit gezien heeft, maar zo gaat dat." (1)

Maar dat liedje lijkt nu uit te zijn - en hij weet het.

En ja, wij weten op onze beurt, een Amerikaanse president heeft meer nodig dan speeches alleen. Maar speeches blijven natuurlijk belangrijk. Soms moet je bepaalde waarheden kunnen zeggen, op een zodanige manier dat de mensen die het moeten horen er ook nog naar luisteren. Zo citeer ik van de site van Brad DeLong (2):

"Palestinians must abandon violence. Resistance through violence and killing is wrong and does not succeed. For centuries, black people in America suffered the lash of the whip as slaves and the humiliation of segregation. But it was not violence that won full and equal rights. It was a peaceful and determined insistence upon the ideals at the center of America’s founding. This same story can be told by people from South Africa to South Asia; from Eastern Europe to Indonesia. It’s a story with a simple truth: that violence is a dead end. It is a sign of neither courage nor power to shoot rockets at sleeping children, or to blow up old women on a bus. That is not how moral authority is claimed; that is how it is surrendered..."

Tja. Je kan je niet van de indruk ontdoen dat wat geldt voor "to shoot rockets at sleeping children" ook wel zal gelden voor "to shoot rockets from far away cruisers naar landen die niemand hadden aangevallen en niemand hadden bedreigd", zeker?

--------------------------------------
(1) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2008/10/amerikaanse-verkiezingen-laatste-rechte.html
(2) http://delong.typepad.com/sdj/

Verkiezingen: personen, of programma's?

Een opmerking van lezer Tonny bij de post over de verkiezingen (1) blijft door mijn hoofd spoken. Als wij, gelukkige mensen die leven onder een regime waarin je tenminste aan verkiezingen kan deelnemen, gaan stemmen: doen we er dan goed aan op personen te kiezen, of moeten we eerder kijken naar programma's, en dus naar partijen, en er de bijhorende personen maar bijnemen?

Op deze vraag krijg ik van mijn intuïtie een heel snel antwoord. Ideeën, natuurlijk, zegt die intuïtie, en dus programma's en partijen. Want al dat gedoe rond personen: dat komt immers alweer recht uit Chimpanzee Politics (2)?

Dat boek beschrijft hoe in een Zoo een "natuurlijke groep" chimpansees - dus bestaand uit diverse mannetjes, vrouwtjes en kinderen zoals die ongeveer in de natuur voorkomt - samenleeft, en wat voor sociale relaties daaruit ontstaan. En uit die relaties koos auteur Frans De Waal één aspect om te beschrijven, en dat was het gedrag van de mannetjes in hun pogingen om de hoogste rang van de groep te bereiken.

Want dat bleek te zijn wat chimpansee mannetjes doen. Ze proberen met bluf- en imponeergedrag, met veel armgezwaai en lawaai zoveel mogelijk indruk te maken op de rest van de groep. En wanneer er verschillende mannetjes van ongeveer gelijke kracht en sociaal inzicht en ambitie zijn, dan wordt diegene die het meest steun krijgt van de rest van de groep (en dat zijn voornamelijk de vrouwtjes) het "alfamannetje". Vanuit die positie komt hij meer in contact met de vrouwtjes dan de andere mannetjes... Een beetje "natuurlijke selectie" (3), nog wat "evolutionaire calculus" (4) erbij...

En na een lange rit hebben alle mannetjes hun portie politieke ambitie in de genen.

En dus moeten we het de politiekers niet kwalijk nemen wanneer we bij hen precies hetzelfde gedrag zien (5). Hoogstens kunnen we het brede publiek (wijzelf), met al dat gezond verstand dat we van onszelf vinden dat we hebben (jaja, dit is een allusie...) kwalijk nemen dat we ons telkens weer door dat inhoudsloos gebalk en armgezwaai laten misleiden, maar ach... misschien eigenlijk zelfs dat niet?

Hoe dan ook, als er dan toch een apensoort is die min of meer verplicht is dat apengedrag aan te vullen met inhoud, hoe schijnheilig het misschien ook is, dan is het voor ons, redelijke mensen die we als apensoort toch ook een beetje zijn, toch aangewezen om naar de ideeën, en dus de programma's te kijken, en niet langer naar vragen als wie de mooiste pels heeft?

Maar helaas, in de echte wereld is dat een mooie theorie, waarvan in het bijzonder de politiekers graag geloven dat het nog waar is ook, maar in werkelijkheid is het natuurlijk helemaal niet zo. De programma's stellen niets voor, geen kat neemt ze serieus, ze zijn trouwens ook helemaal niet serieus bedoeld. Ze zijn alleen de nieuwste evolutionaire variant op het thema van de aap die op zijn borst loopt te roffelen, en ze hebben ook hetzelfde resultaat. En dus zouden we nog mogen willen oordelen op basis van programma's en ideeën, maar die zijn even relevant als de slogans van de verkopers van wasproducten.

En zeg nu zelf, in die wereld zou je je moeten afvragen of we nu op "personen, dan wel programma's" moeten stemmen? Ik zou zeggen, doe maar gewoon waar je zin in hebt, niemand zal ooit het verschil merken...

-------------------------------------
(1) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2009/05/een-serieuze-kandidaat.html
(2) De Waal, Chimpanzee Politics, Power and Sex among Apes (1,982)
(3) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2007/05/nogmaals-natuurlijke-selectie.html
(4) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2006/12/de-evolutionaire-calculus.html
(5) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2008/02/mama-kijk.html

Als "Anathem" toch diep gaat...

Ineens valt me op (na ruim 500 van de 900 bladzijden) dat Anathem van Neal Stephenson (1) een techniek hanteert waar ik het al een paar keer over gehad heb. Het is “science fiction”, dus op het eerste zicht weegt het erg licht. Maar alles hangt af van wat je ermee probeert te bereiken – en als iemand van plan is Anathem af te wimpelen als “licht” mag hij het altijd eens laten weten.

Het idee is: je kan bepaalde ideeën introduceren per beslissing. Ja, het universum puilt uit van leven, en zeer zeker kan je daar een hoop spannende verhalen over vertellen. Maar misschien kan je, nu je toch bezig bent, eens je gedachten laten gaan over een paar heel interessante kwesties die daaruit voortvloeien? Bijvoorbeeld, wat zegt je verhaal over de vraag waarom wij ze dan niet zien (2)? Of hoe ziet hun evolutionaire geschiedenis er uit; en in welk soort omgeving (en hoe is die gedurende al die tijd veranderd?) heeft die geschiedenis zich afgespeeld? En als ze nu eens, bijvoorbeeld, buitengewoon goed op apen zouden lijken, maar zonder de geringste band met de planeet Aarde, zijn het dan apen, of lijken ze alleen maar op apen (3)? Ja, het kon zelfs aanleiding geven tot heel filosofische vragen (4)!

Misschien maak ik het allemaal veel te moeilijk. Een simpeler voorbeeld. In veel science fiction is de lichtsnelheid helemaal geen onoverwinnelijke barrière, en dus is de Melkweg (laat staan de rest van het universum) ook helemaal geen afgesneden realiteit waarin wij in een heel klein stukje gevangen zitten. Neem nu even aan dat je natuurkundige bent en smalend zit te denken: dat is nu juist waarom het science fiction is en blijft, en door ons, natuurkundigen als “licht” wordt afgewimpeld.

En als er morgen een ruimteschip boven je tuin hangt, en het blijkt dat het vijf minuten geleden nog bij Vega uithing?

Als dat zo was zou de vraag zomaar opeens niet zijn of zoiets wel kon, maar wel hoe zoiets kon. Om maar iets te zeggen: in mijn universum is er niet één enkele zeer esoterische manier waarop dat kan, maar zijn er tientallen, honderden manieren waarop dat kan – en de interessante conversaties tussen de verschillende volkeren zijn onder andere welke soort techniek ze precies gebruiken. En wij op Aarde hebben net de allersimpelste uitgevonden, waarmee je nog niet erg ver raakt (enz enz) – en je kan altijd proberen er een paar min of meer serieuze dingen over te zeggen.

Al die dingen zijn precies wat Stephenson doet. Er hangt zomaar opeens een ruimteschip boven je planeet, en na niet belachelijk veel avonturen blijkt dat het afkomstig is; niet zomaar van een andere planeet – maar van een ander universum.

Begin maar...

In één klap is al die geleerdheid waarover ik het al had (1) niet langer iets waarmee je atmosfeer creëert voor cerebrale geesten, maar krijgen ze een heel andere relevantie. Al die “conversaties” tussen Plato en de sofisten, millennia later (letterlijk) verdergezet in de middeleeuwse discussies tussen nominalisten en realisten, en tot vandaag herkenbaar in wat je “Anglosaksisch” versus “Continentaal” kan noemen (en dan nog eens door Stephenson getransponeerd naar die achtergrond van zijn boek) komen ineens tot leven. En ze moeten ook wel tot leven komen, want als wij morgen dat ruimteschip boven onze tuin zagen hangen zouden we ook niet kunnen zeggen “dat het eigenlijk helemaal niet kan”.

En kijk eens aan, allerlei ideeën uit Smolin (5) zijn daar ook weer terug, en zelfs een variant op “het pluriversum” (6) die ik herken uit een boek van David Deutsch, dat me destijds zo compleet boven mijn pet ging dat ik er nooit meer over heb nagedacht.

Terwijl, als dat schip morgen boven mijn tuin hing, ik toch nog eens met heel andere ogen naar die ideeën zou kijken.

Overigens blijf ik bij mijn mening uit de vorige post: drie sterren op vijf, omdat ik het boek zeker aanraad aan liefhebbers van het genre, terwijl ik echt denk dat de anderen dit gruwelijk langdradig zullen vinden. Maar eerlijk is eerlijk: mij zet dit boek geweldig aan het denken...

---------------------------------------

(1) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2009/05/neal-stephenson-anathem.html

EN http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2009/05/anathem-vervolg.html

(2) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2009/03/waar-zijn-ze-allemaal.html

(3) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2007/07/leven-toch-niet-zo-onwaarschijnlijk.html

(4) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2006/12/science-fiction-als-bron-van.html

(5) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2007/07/vragen-allemaal-vragen.html

(6) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2007/02/het-pluriversum.html

Eerste Werkdag...

Het is ongelofelijk hoe snel je dat weer gewoon bent: het gebouw van de bank, de trappen, de gangen, het bedrijfsrestaurant. Het verkeer en de straten van Brussel, je bureau en je computer... Over collega's zeg ik natuurlijk niets: de snoodaards kunnen lezen, en ze zouden durven ook. Maar ik kan toch enigszins gnuivend melden dat ik mijn eerste werkdag (geheel naar karakter) begon door op een verkeerde knop te duwen, en heel de werkpost van één van die collega's plooide dicht.

Maar goed.

Het contrast met de verschillende dagen schitterend weer van en voor het week-end was erg groot. Temeer daar er nogal geïmprovizeerd eerst werd gebarbecued, waarna er met de nichtjes - even oud als kleuter Sarah - werd afgesproken naar de Efteling te gaan. Buitengewoon drukke dagen, dus, en dat is de reden waarom het hier even stil was. Alweer zoveel later zie ik intussen nog altijd het beeld van drie kleuters voor me, die over en tussen de attracties van een klassieke paardenmolen klauterden, met papa/nonkel koen er puffend achteraan, afwachtend tot de dames besloten hebben op welk paard ze willen gaan zitten. Charmant allemaal, maar het haalt het allemaal niet, zoals vanzelf spreekt, bij het bankgebouw en het bedrijfsrestaurant.

Sommige mensen zeggen wel eens ironisch dat ze terug naar het werk gaan om uit te rusten van hun vakantie. En als ze ook een baby - zelfs al is het de braafste baby van de wereld - een peuter en een kleuter hadden, dan zouden ze weten dat het nog niet eens zodanig absurd is.

Maar we hebben groot nieuws! De verbale ontwikkeling van peuter Thomas lijkt nogal plots een nieuw stadium te hebben bereikt (de kenners zullen nu denken aan de term "punctuated equilibrium"...). Ineens wijst hij allerlei voorwerpen aan en vraagt "dat?". "Dat?" "Dat?"

En wij moeten zeggen welk woordje past bij dat voorwerp. En toen ik mijn eigen neus aanwees en vroeg "wat is dat?" kon hij "neusj" antwoorden, alsook "aude" toen ik het met de auto probeerde.

Maar toen ik naar mijn oor wees, toen wees hij zelf ook naar zijn eigen oor, en keek me met van die grote trouwe ogen aan, waarmee hij wilde zeggen dat hij toch erg zijn best deed.

Eind van de maand is hij twee jaar en hij kan al bijna praten! Maar laten we even serieus zijn: ik zeg u, ik zie het aan zijn oogopslag: onzen Thomas zal een verstandig bazeke zijn.

Een serieuze kandidaat!

Tot mijn verbazing zie ik op de kieslijsten een kandidaat staan die ik met de beste wil van de wereld niet met het denigrerende "politieker" zou omschrijven. Jan Wouters is professor Internationaal Recht van de KUL, en iemand waarvan ik, in die functie, verschillende keren waarderend heb zitten denken dat hij interessante dingen zegt. En nu zie ik hem staan op een CD&V lijst voor de Europese verkiezingen, als derde opvolger.

Het punt is evenwel: ik ken Jan Wouters persoonlijk. Voor je denkt dat het allemaal iets voorstelt; ik denk dat de kans reëel is - ik verwacht - dat als we elkaar op straat zouden tegenkomen, we elkaar zouden herkennen en enthousiast "hoe gaat het's" zouden uitwisselen, en zouden informeren naar de kindjes. Maar meer ook niet, dus, en ik durf niet uitsluiten dat we elkaar wel degelijk onopgemerkt zouden passeren. Maar ik denk het echt niet.

Maar daarmee weet ik ook dat Jan niet alleen een zeer serieus iemand is, maar wel degelijk ook een veelzijdig talent, die ik ooit wel aan het werk heb gezien in domeinen die je niet had verwacht, filosofisch, maar ook bijvoorbeeld artistiek. En gelachen dat we vaak hebben...!

Nu verneem ik ook nog (als ik het tenminste goed begrepen heb) dat Jan Wouters niet verwacht een mandaat op te nemen. Oei! alarm! Schijnkandidaat!

Wel, om niet zomaar de kern van waarheid die daarin zit af te wimpelen, toch een beetje context. Zelf ben ik iemand die vrij vaak op een serieuze partij stemt (en dat is dan de VLD), maar in mijn hele geschiedenis heb ik toch vaker dan de helft op kleine protestpartijtjes gestemd. Bijvoorbeeld als er weer eens berichten waren over stuurse VLD'ers wanneer het diner naar de smaak van de heren niet verfijnd genoeg was, of wanneer er ons berichten bereiken over "legendarische woede aanvallen" die ze af en toe krijgen, en waarbij serieuze mensen verondersteld worden sidderend in een hoekje te zitten schrik hebben.

Dat komt allemaal recht uit Chimpanzee Politics van Frans De Waal en is een belangrijke bron voor het misprijzen dat ik voor politiekers voel. En dus stem ik vaak voor kandidaten van protestpartijtjes, en zeg nu zelf, ik verwacht heus niet dat die mandaten gaan opnemen.

Maar val ik daarmee niet voor de strik die de partij heeft opgezet? Aangetrokken door een grote naam kom ik er op af als de vliegen op de stroop; wéér een streepje bij voor de CD&V. Ook daar heb ik over nagedacht, en eigenlijk denk ik eerder dat ik, als de volleerde judoka die ik nu eenmaal ben (1), het manoeuvre van de partij tegen henzelf gebruik. Immers, beeld je een wereld in waarin iedereen doet wat ik van plan ben. Nu staan daar ineens al die politiekers met open mond te kijken hoe ze serieuze mensen op hun lijsten hebben gezet, en in de volgende beurt blijkt dat niet de politiekers, maar wel de serieuze mensen de meeste voorkeur van de bevolking wegdragen. Zeg nu zelf: zou dat niet fijn zijn?

Nu, natuurlijk weet ik ook wel dat dat niet is hoe het zal gaan. Maar dat hoeft ook niet. Ik zal op Jan Wouters stemmen omdat ik hem, menselijk gesproken, als speels maar serieus herken. En wat kan een mens nu nog meer willen?

---------------------------------
(1) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2009/04/ippon.html

Blogspot of Wordpress?

Een blog waar ik geregeld een kijkje ga nemen is dat van Tom Bonte:

http://tombonte.wordpress.com/

Een beetje een slecht moment om ernaar te verwijzen: Tom is student en klaagt zelfs zonder examens over weinig inspiratie - ach, welke blogger heeft daar nooit last van? Maar momenteel vraagt hij zich af of hij zou bloggen op Blogspot (zoals ik) of op Wordpress (waar hij zelf zit). Kort geleden was hij verhuisd van Blogspot naar Wordpress, maar blijkbaar heeft hij daar nogal grote bedenkingen bij.

Natuurlijk interesseert me dat allemaal veel minder dan vragen naar de kosmos, het ontstaan van het leven, of Het Nageslacht, maar de waarheid is: hoe verheven je je ideeën ook wil laten zijn, je zal ze toch altijd in heel banale materie moeten uitdrukken, via misschien niet zo banale, maar toch veel voorkomende neuronen, en tenslotte op één of ander medium op het internet. Zoals een blog.

"Ik zal wel nooit aan je verstand krijgen dat je eens dringend iets aan dat uiterlijk van je blog moet doen" zei iemand die het af en toe leest me IRL, op ontmoedigde toon. Hij vindt dat de reden waarom het weinig gelezen heeft veel te maken heeft met dat uiterlijk. "Hoezo" zei ik verwonderd; oprecht verwonderd, "wat is er mis met dat uiterlijk?".

"Kijk, dat bedoel ik nu" zei hij, nu pas echt ontmoedigd.

Wel, ik kan me er niets bij voorstellen. Ik weet inderdaad niet wat er mis is met het uiterlijk van dit blog, nog minder weet ik wat er concreet aan gedaan kan worden, en het minst van al geloof ik dat dat de reden is van het geringe bezoek. "Te veel, te lang, te moeilijk en te luid", dat geloof ik wel, en laten we ons niet verschuilen achter factoren die de schuld van iets of iemand anders zijn...

Maar Tom zit er dus werkelijk mee, heeft er al mee geëxperimenteerd, en lijkt achteraf niet tevreden met de overstap van Blogspot naar Wordpress. En nu lanceert hij een enquête onder de lezers en na één dag hebben vijf op vijf lezers voorgesteld terug naar Blogspot te gaan.

Kijk toch eens aan. Ik ben destijds bij Blogspot begonnen omdat het, zoals ze beloofden, zelfs voor mij een kwestie van minuten was om te kunnen beginnen. Daarna ben ik er in de eerste (en quasi enige) plaats gebleven omdat het voor mij een enorm obstakel zou zijn te veranderen, en omdat ik (in de marge) niet zou weten wat er mis is aan het uiterlijk van het blog. En verder heb ik er nooit noemenswaardige problemen mee gehad, nu al drie jaar en enkele maanden lang.

Maar het zijn interessante kwesties. De vrije markt is aan het werk. Wat kunnen in diverse mate gesofisticeerde gebruikers krijgen, gratis in mijn geval, van verschillende aanbieders? Wat mankeert daaraan? Wat moet stilaan praktisch iedereen aanbieden om zelfs maar mee te doen?

Zelf verbaas ik me er over dat er nog altijd maar heel weinig bestaat inzake het modereren van commentaren. OK, mijn blog heeft daar helemaal geen last van: véél te weinig lezers, en dus ook quasi geen rommelcommentaar. Maar het principe blijft. Ik kan blogs opnoemen die volgens mij echt zouden kunnen doen waar blogs (volgens mij) voor dienen: het op gang brengen en sturen van conversaties, uitwisselingen van ideeën, stimuleren van het denken, je voelt het aankomen. En wat er gebeurt is dat ze verzanden in een forum waar een meerderheid elke post aangrijpt als een gelegenheid om de eigen mening nog maar eens te herhalen. Meestal duurt het niet lang of elk afwijkend geluid verdrinkt in een storm aan neerbuigende reacties, en de kwaliteit gaat al snel naar het niveau van usenet: nog zoiets dat ooit heel veel potentiëel had.

Maar dat is alleen voor mezelf gesproken. De redenen waarom Tom en al die anderen met deze kwesties bezig zijn moeten we natuurlijk bij henzelf zoeken. En op het einde komt er iets tot stand dat het resultaat zal zijn van wat al die gebruikers als groep willen hebben, en wat al die aanbieders, desnoods gratis (om een mij totaal onbekende reden) willen aanbieden. En ik ben blij dat er zoiets bestaat als blogs...

De baby is tevreden (de peuter ook, en de kleuter ook)

Baby Simon is vijf weken oud. Met enige nostalgie denk ik terug aan hoe de toenmalige baby Sarah na vijf weken doorsliep. Dat was natuurlijk uitzonderlijk goed, maar toch... We mogen zeker niet klagen: baby Simon wordt één keer wakker per nacht (en dan ook nog eens rond 06.00 uur...) en ligt dan te knotteren, tot mama hem eten geeft. Het blijft een zeer papa-vriendelijke manier van doen, hoewel ik vaak ook wel wakker wordt. En hij groeit.

We vinden hem zelfs al erg groot. Het opvallendste verschil met een maand geleden is de manier waarop hij ligt te kijken. Iedereen die zijn geboortekaartje heeft gezien weet dat hij al van de eerste dag grote oogjes opzette (helemaal zijn zus), maar toen dwaalden die oogjes nog nietsziend rond van links naar rechts. Vandaag kijkt hij je recht aan, met zo'n blik van "waar heb ik dat gezicht nog gezien" en "wat wil die kerel van me" en ook van "ze zijn met twee, maar alleen de andere geeft melk". We kunnen ook al aan zijn gezichtje zien wanneer hij tevreden is, en soms zien we al voorafschaduwingen van lachjes.

Dat heb ik me vaak afgevraagd, bij babietjes van een drietal maanden: wat gaat er om in het hoofd van een baby die naar je lacht...

Wat het leven zo vermoeiend maakt (zelfs wanneer je een babyvakantie van een goede maand hebt genomen) is de combinatie met een peuter en een kleuter. De kleuter moet naar school, en dus staat papa toch maar vroeg op. Boterhammekes smeren, boekentasje klaarmaken, de korte maar intense pendel... En dan neemt de peuter je in beslag, ontbijt, enkele rustige momenten; als het mooi weer is in de tuin, en dan de boodschappen doen, de luiers en de flesjes, en voor je het weet is het weer tijd om de kleuter af te halen, en dan begint de show pas goed...

Nu is het afhalen van een kleuter iets dat iedereen in zijn leven gedaan zou moeten hebben. Wij, werkende koppels kunnen dat alleen maar in tijden van grote luxe, bijvoorbeeld omdat we eens een maand babyvakantie hebben. Anders is het allemaal een kwestie van jachtig afzetten op een beestig vroeg uur en na de school naar de opvang, en met wat geluk heb je ze rond 18.00 uur terug (en dan begint na zo'n werkdag de show pas echt echt, als je nog volgt...).

Maar nu sta ik daar 's morgens met de andere ouders gezellig om 08.45 aan de schoolpoort: hoe gaat het met Willem en ha, daar is Yannis ("Yannis is mijn vriend") en kijk, Lena is ook al aangekomen ("Lena is mijn grote vriendin"; ja dat wisten wij ook al). En om 15.45 sta je daar weer terug en je ziet de juf jou herkennen en zich omdraaien en het woord "Sarah" of "Saartje" uitspreken, en plotseling komt daar wild enthousiast hollend een klein figuurtje tevoorschijn, ach als je haar daar in school ziet is ze nog zo klein, met haar drie jaar en negen maanden. En ze laveert op topsnelheid tussen al die grote loebassen door en maakt de laatste passen huppelend af en springt in je armen en zegt "papa vandaag heb ik al mijn bokes opgegeten, eh!". Of af en toe staat groot verdriet al van ver op haar gezichtje te lezen: "ik! ben! mijn! knuf! fel! tje! kwijt!". Of ook, die keer, met grote oogjes en het mondje helemaal naar beneden getrokken, heel bedrukt: "papa ik ben gevallen" en haar twee knietjes lagen helemaal open. Zoals Proust die de geur van een kopje thee opvangt en aan de koekjes van zijn jeugd moest denken, zo herkende ik die twee roodgeverfde knietjes direct als iets dat serieus veel pijn doet, en ik moet zeggen, ze is heel flink geweest, die kleuter Sarah, de volgende dagen toen ze stram op haar kleine beentjes rondliep.

En tussen de baby en de kleuter laveert nog peuter Thomas. Zijn spreken evolueert erbarmelijk traag. De hele tijd hebben we het gevoel dat we elk ogenblik een grote doorbraak zullen meemaken, en nog altijd stoot hij dezelfde primitieve klanken uit als màànden geleden. Maar hij is buitengewoon goed gehumeurd en kan je met zo'n enorm intense blik aankijken, en het kleinste lachje dat hij van je losweekt beantwoordt hij met een enorme, stralende glimlach. En hij mag dan slecht spreken, maar hij vertoont inzicht! Zo staat hier op een kinderrekje een rijtje boekjes voor peuters en kleuters. Als kleuter Sarah er één uittrekt kwakt ze meteen de helft tegen de grond, maar peuter Thomas... Ik zie hem zich vastberaden naar de boekjes begeven, er eentje uittrekken... en met het andere handje houdt hij de meekomende rest tegen tot hij enkel het benodigde exemplaar vastheeft, en de rest blijft staan.

En met een gezicht alsof dat de doodnormaalste zaak van de wereld is wandelt hij weer weg.

Het ontstaan van leven, beschaving, en andere moeilijke onderwerpen

Veel sterren, waaronder onze eigen zon – een ster die zo dichtbij staat dat we haar niet als een puntje aan de hemel zien, maar wel als een laaiende “vuurbol” – hebben een levensduur van ongeveer tien miljard (10,000,000,000) jaar. Onze eigen zon is iets van 4.6 mia jaar geleden ontstaan, en dus zitten we aan een kleine helft. Sterren zoals die van ons eindigen hun leven in een enorme explosie, waarmee de zon onze planeet zal opslokken, en dat zal het einde zijn van het leven op Aarde.

Dat leven op Aarde is ontstaan na ongeveer 1 miljard jaar; op het eerste zicht is dat erg veel. Je zou er uit kunnen afleiden dat leven niet erg waarschijnlijk is: waarom heeft het anders zo lang geduurd? Anderzijds kan je ook rekening houden met de vroege geschiedenis van de planeet, en in feite zou je dan eerder denken dat leven juist al heel vroeg is ontstaan (1). Dat laatste is ook wat je zou concluderen als je kijkt naar de “totaal beschikbare tijd”: rekening houdend met de levensduur van onze ster is leven ontstaan nadat 10% van de totaal beschikbare tijd was verstreken.

Zelfs als je geen rekening houdt met die “vroege geschiedenis van de planeet” lijkt 10% eerder kort. Bijvoorbeeld: Eenmaal leven was ontstaan bleef het – enkele uitzonderlijke opflakkeringen niet te na gesproken, en steeds voor zover we weten – 3 miljard jaar lang zitten op een zeer simpel niveau, en was er haast geen “complex” leven. Pas een 600 miljoen jaar geleden ontstond complex leven – en dat was dan nog niet zeer complex, niet naar onze maatstaven.

Nu weten we niet hoe lang “complex leven” zal blijven bestaan. Bijvoorbeeld: indien “complex leven” dat afstamt van ons eigen voorouderlijk “ontstaan van het leven” nog een 36 miljard jaar zou bestaan, dan hebben die 600 miljoen jaar zich afgespeeld nadat “10% van de totaal beschikbare tijd was verstreken”. Maar als we kijken naar het werkelijk totaal bestaan van leven, dan stelt 600 mio jaar op de totaal verstreken 3.6 mia jaar slechts een 16% voor. Zoals je ziet: we kunnen niet weten of “complex leven” nu “vlug”, dan wel “traag” is ontstaan. Maar voor zover wij het kunnen zien is het eerder “traag” ontstaan. 84% van de verstreken tijd bleef het simpel, en dan pas werd het complex.

Het meest complex leven vandaag op de Aarde vinden we terug bij zoogdieren. Die zijn (uit het blote hoofd) een 200 mio jaar geleden ontstaan, maar ze begonnen pas de nogal eigenaardig complexe groep te worden na het uitsterven van de dinosaurussen. Dat gebeurde een 65 miljoen jaar geleden. Dus in vergelijking met de totaal verstreken tijd ging een kleine 90% van de tijd voorbij voor het complex leven zich opnieuw, in de vorm van diverse zoogdieren in nieuwe richtingen begon te diversifiëren.

En het was een 6 mio jaar geleden dat temidden van één bepaalde groep – de apen – onze eigen voorouders zich afsplitsten (2), en de weg naar zelfbewuste intelligentie insloegen. En daarmee was weer eens ongeveer 90% van de totaal beschikbare tijd verstreken, en 99% van de verstreken tijd sinds het ontstaan van “complex leven”, voor onze soort intelligentie ontstond.

En “ontstond” betekent hier dat het een langzaam proces was dat 6 miljoen jaar geleden begon. Pas een 100,000 jaar geleden (in orde van grootte) ontstond de soort die we de moderne Homo sapiens noemen: wijzelf. Nauwelijks in het laatste percent van de tijd verstreken sinds onze voorouders zich afsplitsten van de aap. En ongeveer 90% van de tijd verstreek, terwijl er al die tijd proportioneel evenveel “Einsteins” moeten geweest zijn als vandaag, voor er landbouw, kort daarop gevolgd door beschaving ontstonden.

Als we aannemen dat het ontstaan van de beschaving 6,000 jaar geleden gebeurde, dan duurde het nog tot 250 jaar geleden, dus “in verhouding tot de verstreken tijd” zeer lang, voor iemand de “Industriële Revolutie” opstartte, en voor het eerst in de geschiedenis de mensheid het armoede evenwicht doorbrak. Een proces, zoals je elke dag op het nieuws kan zien, dat nog lang niet voltooid is.

Maar je ziet het punt. We kunnen niet echt vergelijken met “hoe snel leven is ontstaan”, omdat we dat deden in termen van de “totaal beschikbare tijd”, zijnde de levensduur van de zon. Terwijl alle andere duurtijden die ik net heb beschreven gebeurd zijn in termen van de “totaal verstreken tijd”. Maar we zagen ook dat we een levensduur van ons “complex leven” moesten poneren, dat een veelvoud was van de resterende levensduur van onze ster om in termen van beschikbare tijd te zeggen dat het “al na tien percent van de tijd was ontstaan”.

Kortom, het lijkt er op dat historische processen als het ontstaan van complex leven of het ontstaan van intelligentie, of het ontstaan van beschaving, of de “sociale singulariteit” (3) voorafgaand een heel lange voorbereidende tijd nodig hebben, in een mechanisme dat wij vaak niet, of zeer onvolledig doorgronden. Maar in dat geval, steeds even hypothetisch sprekend, lijkt het er ook op dat het ontstaan van het leven zelf dat kenmerk nu juist niet vertoont. Zeker als je rekening houdt met de vroege geschiedenis van de planeet lijkt het er integendeel op dat leven al “heel vroeg” ontstaan is. Zou dat niet een mooie hint zijn voor de hypothese dat leven dan ook helemaal niet zo onwaarschijnlijk is, maar integendeel een min of meer te verwachten manifestatie van materie?

--------------------------------------------

(1) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2007/05/hoe-onwaarschijnlijk-is-leven.html

(2) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2006/05/wie-stamt-af-van-de-aap.html

(3) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2008/09/singulariteit-geschiedenis-of-toekomst.html

"De banken draaien de kredietkraan dicht" (de snoodaards)

De bewering kwam, weer eens, ter sprake, en dus dacht ik: waarom zou ik het niet, nog eens, opnieuw uitleggen?

Herhalend, dus: een boekhouding is een systeem dat van het geld van een onderneming zegt (a) waar het vandaan komt, en (b) wat ermee gebeurt. Bijgevolg verschijnt elke euro twee keer, in twee verschillende kolommen, waarvan de totalen (bijgevolg) altijd aan elkaar gelijk zijn.

Bijvoorbeeld, een bank begint met een eigen vermogen (van de oprichter van de bank) van 10, en dus schrijven we in de rechterkolom (bij conventie de kolom die zegt waar het geld vandaan komt; ook "passief" genoemd) "eigen vermogen = 10". En als dat geld dan gewoon in een schuif ligt te wachten, dan schrijven we in de linkerkolom (wat er met het geld gebeurt, ook "actief" genoemd) "cash = 10". Maar als we er twee leningen mee geven, dan verandert die rubriek "cash" weer in "0", en verschijnen er rubrieken met (bijvoorbeeld) "lening1 = 3" en "lening2 = 7" in de kolom die zegt wat er met het geld gebeurt, en actief en passief zijn netjes in evenwicht bij 10.

Nu kan de bank zelf ook geld beginnen ontlenen, laten we zeggen, via spaarboekjes. Als we een totaal van 90 kunnen ontlenen via spaarboekjes krijgen we een passief (waar komt het geld vandaan?) met een totaal van 100: "eigen vermogen = 10" en "spaarboekjes = 90". En natuurlijk zal de bank met die 90 proberen meer rente te verdienen dan ze op de spaarboekjes moet betalen, door zelf kredieten te geven, en zo krijg je een actief (wat gebeurt er met het geld?) met bijvoorbeeld 20 keer "hypothecair krediet = "5". En de twee totalen zijn nog altijd gelijk aan 100.

Dit geeft aanleiding tot allerlei interessante kwesties, waarover je absoluut niet verplicht bent om er ook maar iets van te weten. Maar het kan toch nuttig zijn als je er publiek (laat staan op het internet) wil je mond over opendoen. Een paar voorbeelden van dingen die nuttig zijn om te weten zijn hier eerder verschenen:

http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2009/01/liquiditeit-solvabiliteit-rendabiliteit.html
http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2009/05/terug-naar-het-bankieren-van-vroeger.html

Hoe dan ook, neem nu de vraag: hoe ziet het verhaal er uit als één van die kredieten van "5" niet terugbetaalt? En neem concreet het geval dat de winst die je op alle andere kredieten overhoudt "4" was, zodat je netto een verlies van "1" hebt. Hoe, en door wie, wordt dat verlies precies gedragen?

Wel, het zijn niet de houders van de spaarboekjes die dat verlies moeten dragen: die hebben nog steeds recht op al hun geld. Ergo, het is de houder van het eigen vermogen die het moet dragen. Die had een kapitaalinbreng van "10" gedaan, en die inbreng is bijgevolg gereduceerd tot "9". So far, so good.

Alleen, neem nu ook aan dat (om redenen die er hier niet toedoen), 10% van het balanstotaal moet bestaan uit eigen vermogen. Mijn bank hierboven heeft intussen een balanstotaal van 99. Namelijk: 19 maal 5 kredieten = 95, plus 4 in cash (de inkomsten van al die gezonde kredieten) voor een totaal van 99 op het actief. En aan de passiefkant 90 op spaarboekjes en 9 eigen vermogen. Maar dan is het "eigen vermogen" geen 10% van het totaal, maar wel 9.09%. Bijna 1% tekort.

De historische realiteit van de laatste jaren is dat het voor een bank niet, of nauwelijks, mogelijk was het kapitaal te verhogen door een nieuwe inbreng van aandeelhouders: ze wilden niet, of ze konden niet, of ze dierven niet, of wat dan ook. En goed of slecht, eigen schuld of niet, dat doet er ook allemaal niet toe: het eigen vermogen was teruggevallen op "9", en dat is waar het bleef staan.

Maar volgens de regel dat het eigen vermogen 10% moet zijn van het balanstotaal, en met als historische realiteit dat het eigen vermogens niet of nauwelijks aan te vullen was, was het resultaat dat de bank niet langer balanstotaal van 99 mocht hebben, maar maximaal van 90.

Kortom, niet alleen is het nu doodeenvoudig onmogelijk om nieuwe kredieten uit te geven, maar het is zelfs verplicht om voor "9" bestaande kredieten af te bouwen. En opnieuw, terecht of onterecht, eigen schuld of niet, het doet er allemaal niet toe. Het punt is dat er geen grijnzende bankiers in rokerige achterkamertjes zitten te bedisselen dat ze eens flink "de kredietkraan zullen dichtdraaien". Het punt is dat, als niemand bereid is het kapitaal van de banken aan te vullen, de bank in het voorbeeld moet weigeren nieuwe kredieten uit te geven, en moet beslissen bestaande kredieten af te bouwen.

En zo simpel is dat.

Ik wéét dat de psychologie van het zondebokdenken liever snoodaards heeft dan algebra als oorzaak van bepaalde problemen. Als het een kwestie van algebra is kan je immers zelf ook je steentje bijdragen door bankaandelen te kopen, nietwaar? Dat alleen al zou volstaan als reden om verhalen te zoeken waarbij het de schuld is van anderen. Desondanks: waar het gaat om dichtdraaiende kredietkranen heeft de psychologie van het zondebokmechanisme het mis. Eenvoudige wiskunde vertelt je het juiste antwoord.

"Anathem", vervolg

Ruim halfweg in Stephensons' Anathem krijg ik bevestiging van mijn eerste indrukken (1). Het boek blijft soms wat irritant door zijn enorme geleerdheid, waarbij ik tegelijk moet erkennen dat er meer achter zit dan de (overigens onvermijdelijke) demonstraties, èn dat de dingen die zich aan de rand van mijn bevattingsvermogen bevinden het verhaal toch intrigerend maken. Dat is overigens nog een nevenvoordeel van dit soort boeken: de dingen die zich voorbij de rand van je bevattingsvermogen bevinden storen je niet, meestal omdat je ze niet eens hebt opgemerkt.

Het verhaal krijgt me ook nergens in zijn greep zoals destijds Tolkien dat wel deed. Of zoals Stephensons' eigen Cryptonomicon dat "vandaag" deed. De held die ariveert in een stadje, of er problemen krijgt, of ook op weg erheen problemen krijgt, voelen belange niet zo dramatisch aan als Frodo op weg naar Breeg, of de opluchting bij het ontmoeten van Strider, of het lezen van de brief van Gandalf; die dan toch ook "ergens" op de weg is. Of ik moet ineens terugdenken aan Herman Wouk, wiens goed onderbouwde epos uit de Tweede Wereldoorlog (bij mij) veel meer "tot leven" kwam (2). Dit verhaal moet het allemaal veel meer hebben van het snuisteren in oude bibliotheken waaruit zich moderne ideeën ontwikkelen - het zal wel geen toeval zijn dat hedendaagse kosmologen als Smolin zo vaak beginnen over oude filosofen als Leibniz, neem ik aan (3)?

Een probleem dat zeer waarschijnlijk aan mezelf ligt is dat de held zijn "klooster" - dit is een strikte wetenschappelijke instelling, maar de leden houden zich aan een zeer strikt kloosterleven, gedomineerd door de Discipline - al heeft verlaten wanneer ik er de geplogenheden genoeg van begin te doorgronden om er langer te willen ronddwalen. Waarschijnlijk zal een zorgvuldiger lezer dan ik al veel eerder in "de atmosfeer" terechtgekomen zijn, maar ik ben iemand die een beetje boek enkele jaren later opnieuw moet lezen - ik weet nu al dat ik er minstens evenveel plezier zal aan beleven. Veel van wat ik nu, op reis door de buitenwereld, spannend en mysterieus vind zijn nu juist de contacten die er komen met andere "kloosters", en ideeën uit andere kloosters, zodanig dat niet het verhaal zelf je geregeld voor "nieuwe ontwikkelingen" plaatst, maar wel de dingen die de held te weten komt.

Ik zei het eerder, het zal altijd wel een boek voor cerebrale types zijn?

Met opzet vertel ik weinig over de plot, die zich intussen al aardig ontwikkeld heeft. Er is een vreemde aanwezigheid opgedoken, en met wat ik begrijp van verteltechniek kan ik me niet voorstellen dat die niet vijandig zou zijn. Maar tot nu toe is die eerder aanleiding tot allerlei kosmologische en filosofische speculaties, waarmee we weer bij het punt hierboven zijn. Als je de boeken van Lee Smolin leest, of je vond de verhalen van dit blog over "ruimte en tijd" (4) interessant, dan zal je vermoedelijk ook wel iets aan Anathem hebben.

Een (toegegeven: voorlopige) kwotering van drie sterren op vijf is bij mij een compliment (5): "goed". En ik geef toe dat ik de verleiding voel om er vier van te maken, omdat het boek "technisch gesproken" (ik heb geen flauw benul van hoe ik dit concept beter onder woorden moet brengen) ongetwijfeld een razend knappe prestatie is. Maar ik verdenk mezelf ervan dat die vierde ster alleen maar een afschaduwing zou zijn van de volle vijf sterren, vergezeld van een staande ovatie, die ik aan Cryptonomicon zou meegeven. En ik ben nu eenmaal iemand die in fictie veel belang hecht aan de meeslependheid van het verhaal. Voorlopig zijn het er drie.

------------------------------------
(1) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2009/05/neal-stephenson-anathem.html
(2) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2006/12/herman-wouk.html

(3) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2007/08/kosmologische-natuurlijke-selectie.html
(4) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/search/label/%22ruimte%20en%20tijd%22
(5) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2006/03/kwotering.html

De kracht van de wereldeconomie

Bladerend door mijn oude posts over “financiële markten” (1) bots ik nog eens op de post waarin ik mezelf tot meesterbelegger uitriep: ik had besloten te proberen “vallende messen op te rapen” (2), maar daarbij wijselijk beslist dat te doen via de techniek van het “middelen” (3) èn er goed op te letten dat daarbij niet meer dan een op voorhand besliste hoeveelheid spaargeld kon verloren gaan.

Ik kan, een half jaar later, melden dat ik “het industriële aandeel” in vier beurten heb gekocht, voor twee percent van mijn spaargeld, en dat het binnen de kortste keren gereduceerd was tot 0.6% van mijn spaargeld: een echte meesterbelegger! Maar ik ben er wel in geslaagd, op dat dieptepunt op mijn tanden te bijten en niet bij te kopen. Zeer oppervlakkige geesten denken nu: “hoe, niet bijkopen op het dieptepunt, dat is toch juist wat je wel moest doen?” (jaja, het is intussen weer wat hoger: hah!...). Ik stel voor dat u en ik, beste lezer die dit gedacht heeft, overeenkomen dat we elkaar nooit zullen begrijpen, en zonder gewelddaden onze eigen weg gaan.

Maar het punt waarover ik het wou hebben was het volgende. De post dateerde van vrijdag, 19 september, dus enkele werkdagen nadat Lehman Brothers was failliet gegaan, en duidelijk werd dat het de regering Bush (!) was die nog vier zéér lange maanden aan het stuur van de wereldeconomie zou staan. En de post verwees ook naar een idee dat ik ergens gelezen had. Je kon best, zei dat idee, eens proberen praktisch blind iets te kopen op de financiële markten, voor zover het maar niet zelf midden in de zware storm zat (dus geen bank, maar wel, zeg: dat industriëel aandeel van mij). Het idee was dat OFWEL binnen enkele maanden zou blijken dat de wereld niet verder de afgrond was ingegaan, en dan zou je dat “om het even wat” aan bradeerprijzen opgeraapt hebben, OFWEL was de economie wel degelijk verder achteruitgegaan maar in dat geval zou je belegging die fout was gegaan werkelijk het minste van je zorgen zijn. Het “inktzwart scenario” (4), zeg maar.

Welnu, het is nu goed een half jaar later, en ik denk te kunnen zeggen dat ik het fout voor had. In mijn oordeel is de wereldeconomie sinds die vroege herfst van 2,008 wel degelijk nog zwaar verder afgegleden – maar toch zijn we niet in “het inktzwart scenario” terechtgekomen. Let wel, ik weet zéér goed dat niets belet dat we alsnog in dat scenario terechtkomen. Alleen was de causaliteit zoals ik die zag – de kleinste (voor zover significant) tik naar beneden had zogezegd volstaan om er wel in te komen – niet wat er is gebeurd. De significante tik is er gekomen; het inktzwart scenario niet, en als het er alsnog van komt zal het niet door de tik van de winter 2,008/2,009 geweest zijn.

Zegt ons dat iets waaraan “we” (ik moet voor mezelf spreken: ik weet het) niet gedacht hadden? Mij wel. Ik denk dat ik onderschat heb dat onze wereldeconomie van pakweg het jaar 2,008 veel en veel sterker in zijn schoenen stond dan de economie van pakweg de jaren twintig van de twintigste eeuw. Mijn indruk is dat we als systeem klappen hebben gekregen die vergelijkbaar zijn met de klappen van toen (ik ben van geen kanten genoeg op de hoogte om ze kwantitatief te vergelijken, maar zeg dat het in grootte orde zo is), en dat we druk bezig zijn nog altijd recht te staan. Terwijl de economie van de jaren dertig van de twintigste eeuw knock out op de grond lag.

-------------------------------------------

UPDATE. Kijk, iemand heeft het "flauw" gescoord. De laatste tijd kreeg ik dat nog enkele keren, en toen dacht ik, "ah, is dat het perspectief? Hmmmm, volgende keer beter" of zoiets. Maar nu? Ik had heus geen juichende scores gewild, maar voor deze eenvoudig bedoelde beschrijving van wat ik denk dat er gebeurd is: ik heb geen flauw benul waarom er iets mis mee is.

Je mag het er altijd bijzeggen, hé, ik kan er nogal goed tegen, of ik probeer toch... :-)

-------------------------------------------

(1) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/search/label/financiële markten

(2) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2008/01/dont-catch-falling-knife.html

(3) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2008/10/middelen.html

(4) http://speelsmaarserieus.blogspot.com/2008/10/en-dan-nu-een-inktzwart-scenario.html