Het was een "onduidelijkheid"!

Eerlijk is eerlijk, nadat Lode Cossaer opmerkte (1) dat Blommaert en Zahidi al die beweringen uit hun "Paradox van Hayek" nooit probeerden in dialoog te verdedigen, nuanceerde hij dat Zahidi wel degelijk één weerwoord (2) heeft geschreven. Het valt op dat het "weerwoord" in nogal grote mate bestaat uit stukken tekst, letterlijk geknipt en geplakt uit het boek, maar er staan ook wat reacties op Lode's commentaar in. Nu lijkt Lode uitstekend in staat voor zichzelf te zorgen, dus ik bekijk het stuk alleen vanuit mijn eigen verbaasd betwijfelen: hebben die mannen Hayek zelfs maar gelezen?

Welnu, in die reactie op Lode Cossaer krijgen we het volgende:

"In tegenstelling tot wat Cossaer beweert, nemen wij denkers als Hayek wel serieus. Dat impliceert voor ons dat we concrete politieke interventies niet afdoen als accidents de parcours, maar als integraal deel van hun politieke denkwereld. Dat Hayek bijvoorbeeld voor overheidsregulering pleit in zijn geschriften is zeker waar, maar de steun die hij aan politici gaf die stelselmatig overheidsregulering hebben afgebouwd, zetten die passages toch in een ander licht."

En het komt nog een keer terug, deze keer zelfs vergezeld van een toegeving:

"We schrijven dan ook dat het vrijheidsconcept van Hayek impliceert:

'dat er geen beperkingen mogen opgelegd worden aan een individu in het proces van private eigendomsverwerving. Geld verdienen voor zichzelf verdraagt geen beperkingen en limieten.'

Cossaer brengt hier tegen in dat dit geen correcte weergave is van Hayeks standpunt. Hij heeft gelijk wanneer hij stelt dat Hayek wel degelijk overheidsregulering toelaat. Maar wat wij bedoelden – en wat in deze formulering inderdaad niet helemaal duidelijk is – is dat er geen limiet, in de zin van progressieve belasting, op rijkdomsverwerving staat.  We zijn Cossaer dankbaar dat hij ons op deze onduidelijkheid heeft gewezen."

Dus: die enorme bevreemding waar niet alleen ik over struikelde, dat was alleen maar een "onduidelijke formulering". Alleen, de reden waarom ik me afvroeg of ze Hayek wel gelezen hebben, is dat het geen "onduidelijkheid" was, maar een lijnrechte contradictie. En het was niet één enkele contradictie maar deel van een lange reeks contradicties. En het was ook niet zomaar een detail, maar integendeel de kern van het betoog, want hoofdstuk 1 van "De Paradox bestaat uit de keten "lange litanie wantoestanden" => [duwen en trekken] => het is de schuld van Hayek!

Kortom, als het "zeker waar is" dat Hayek voor overheidsregulering pleit, en als Lode "gelijk heeft" dat Hayek overheidsregulering toelaat, dan is Zahidi dat toch te weten gekomen nadat hij zijn naam onder dat boek had gezet? Of was het alleen maar pech dat Zahidi's voorbeeld "dat er geen beperkingen mogen opgelegd worden aan een individu", een onduidelijkheid is die eventjes "dankbaar" kan worden rechtgezet?

Dat zou op zich zeker kunnen, maar ik merk op dat de pech ook al in dat eerste hoofdstuk toesloeg. Immers om de stelling "de toestanden op de omslag zijn de schuld van Hayek" te verdedigen vernemen we (in de volgende citaten zijn alle onderlijningen van mezelf, met in het achterhoofd dat ze komen van iemand die het "zeker waar" noemt dat Hayek overheidsoptreden "toelaat", en er zelfs voor "pleit"):

"Friedrich Hayek (...) werd (...) de vaandeldrager van het verzet tegen de inmenging van de overheid in het economisch proces. Over dat laatste schreef hij in 1944 een klassieker, The Road to Serfdom (...). In dat boek schilderde hij overheidsinmenging in economische (en daarom ook sociaaleconomische processen af als het recept voor het verlies van 'vrijheid'." (De Paradox van Hayek, p. 26)

En "vaandeldrager van het verzet", dat klinkt toch niet als "toelaten", laat staan "bepleiten", wel? Dan zullen we het een paar zinnen verder maar weer "pech" noemen wanneer de conclusie luidt:

"Het is niet langer aan de overheid om zaken zoals minimum- of maximumlonen te bepalen, de arbeidsduur en arbeidscondities te reguleren, modaliteiten voor ontslag op te leggen of zich te mengen in de diverse rechten en voordelen die een job met zich meebrengen - ziekteverzekering, pensioen, verlofrechten." (De Paradox van Hayek, p. 27)

Voor de botsing op wat Hayek werkelijk schrijft verwijs ik maar naar die eerste post (3) uit deze serie, maar vermenigvuldigen de "onduidelijke formuleringen" zich niet een beetje als de broden en de vissen? Een mens zou nog de indruk krijgen dat de auteurs wel Hayek gelezen hebben maar, terwijl het tegendeel "zeker waar" blijkt, op één of andere manier toch hebben zien staan dat hij overheidsoptreden afwijst. En kijk, hier een formulering uit hoofdstuk 2 die misschien ook "niet helemaal duidelijk" is:

"Elk politiek of sociaal systeem moet afgemeten worden aan slechts één maatstaf, die van de vrijheid, meer bepaald: in hoeverre is vrijheid gewaarborgd door dat systeem? Elke politieke filosofie of opvatting over de organisatie van een maatschappij die de vrijheid inperkt is, aldus Hayek, een opstap naar de dictatuur of een totalitair bestuur." (De Paradox van Hayek, p. 39)

Het is ongetwijfeld gewoon pech, als dat woord "elk" een paar keer terug komt, want natuurlijk hebben ze Hayek goed genoeg gelezen om te weten dat die pleit voor overheidsoptreden! In dat geval hebben we echter een eind verder in datzelfde tweede hoofdstuk alweer pech, want daar staat, jawel, een formulering die, uim, laten we zeggen, een zeker risico inhoudt dat "ze niet helemaal duidelijk is":

"Het kopen en verkopen van arbeid is een private aangelegenheid tussen twee private partijen, en dat contract moet volledig vrij en zonder overheidsbemoeienis kunnen onderhandeld worden door die partijen." (De Paradox van Hayek p. 55)

En dat allemaal terwijl het tegelijk "zeker waar" is dat Hayek voor overheidsoptreden pleit! Dat laatste is ook zo, maar voelt het werkelijk aan alsof Zahidi dat wist voor hij zijn boek publiceerde? En de Aarde is plat, en de evolutietheorie is weerlegd en er waren geen soldaten op Iraakse bodem...?

"Maar voor Hayek, en in zijn zog de hedendaagse neoliberalen, is elke beperking van economische vrijheid een aanval op de vrijheid tout court. Vandaar dat Hayek elke vorm van politiek die zelfs maar op minimale wijze de economische vrijheid beperkt, ziet als eerste stap op het hellend vlak van de totalitaire samenleving." (Paradox van Hayek p63)

... of...

"Als een samenleving geen enkele beperking of limiet oplegt aan hoe individuen geld verdienen, dan spreken Hayek, Friedman, Rand en andere neoliberalen van een 'vrije samenleving'." (Paradox van Hayek p65)

Weet je wat ik denk? Ik denk dat het géén onduidelijkheid was. Ik denk dat Blommaert en Zahidi doodeenvoudig nooit Hayek gelezen hebben, hoogstens die "samenvatting" uit de "Bibliotheek voor Revolutionaire lectuur, Moskou 1970" waar ik in die eerste post naar verwees. Ik denk dat Blommaert en Zahidi voor dit onderwerp, zoals voor al die andere onderwerpen ("economische vrijheid" (4)! "Negatieve vrijheid" (5)!) doodeenvoudig geen flauw benul hebben van wat Hayek er werkelijk over zegt.

-------------------------------------------

(1) http://speelsmaarserieus.blogspot.be/2015/12/de-filosofie-van-het-individualisme.html

(2) http://www.dewereldmorgen.be/artikel/2014/04/15/hayek-nuance-of-verbloeming

(3) http://speelsmaarserieus.blogspot.be/2015/04/de-paradox-van-hayek-die-mannen-beweren.html

(4) http://speelsmaarserieus.blogspot.be/2015/05/de-paradox-van-hayek-iv-hayek-over.html

(5) http://speelsmaarserieus.blogspot.be/2015/05/de-paradox-van-hayek-v-dat.html

De filosofie van het individualisme

UPDATE 31 december 2015. Van een facebookpagina met als titel "De Paradox van Hayek" pluk ik een bijdrage van iemanbd die zich met dezelfde naam tooit, als volgt:



https://www.facebook.com/deparadoxvanhayek/photos/a.663173560462903.1073741828.661517597295166/663173177129608/?type=3&permPage=1

Dit maar voor het geval iemand vindt dat ik alleen met duwen en trekken tot een verkeerde interpreatie kom... 
Soit: vanaf hieronder, de oorspronkelijke, verder onveranderde post.
----------------------------------------------------------------------------------


Op Twitter zag ik ergens de naam "Zahidi" passeren, en natuurlijk moest ik terug denken aan dat potsierlijke boek De Paradox van Hayek dat hij samen met Jan Blommaert heeft geschreven, en voor ik het wist zat ik er weer hoofdschuddend in te bladeren, en... manmanmanmanman... (1).

Beschouw dit maar als een direct gevolg van die laatste post uit de serie, waarin Blommaert & Zahidi het vrijheidsconcept van Hayek eens even zouden bespreken, en dat zo clownesk deden dat de enige conclusie kan zijn: die mannen beweren toch niet dat ze Hayek gelezen hebben? (de vijfde url uit de voetnoot)

Maar het boek staat zo vol met dat soort stoten dat gewoon even bladeren je meteen bij soortgelijke vondsten brengt. Neem nu, deze! De Paradox van Hayek, blz. 95: nota bene, het staat er echt!

"We zagen dit bij Hayek: de kern van onze Europese beschaving is individualisme - een individu dat zichzelf verbeeldt als autonoom en soeverein, en wiens eigen volstrekt individuele belangen voorop staan in het sociale leven. Het vertrekpunt van menselijke actie is dan eigenbelang, en de uitkomst is individuele voorspoed."

Dat is, neem ik welwillend aan, wat Blommaert & Zahidi zichzelf hebben laten wijsmaken dat Hayek denkt. Dat is wat ze vervolgens ook proberen andere mensen wijs te maken. Maar beeld je nu eens in dat iemand die Hayek wel gelezen heeft het ook te zien krijgt? Die zou zich misschien wel fronsend afvragen of hij dat daar niet heel anders had gelezen...

"(...) that freedom as a political institution had arisen not by human beings 'striving for freedom' in the sense of release from constraints, but by their striving for the protection of a known secure individual domain." (The Fatal Conceit, hoofdstuk 4 §1; zoals eerder, bold toegevoegd voor wat we in het achterhoofd willen houden.)

Iets heel anders dan de protserige karikatuur uit De Paradox, integendeel zelfs! Een heel bescheiden opzet, waarin een individu, temidden van al die andere mensen waar we nu eenmaal allemaal tussen leven, toch een béétje recht heeft op een eigen levenssfeer. En het is wel degelijk dat beetje, die heel bescheiden eigen ruimte, daar aan het andere extreem van die verwaande snoeshaan "die zich verbeeldt" (etc etc) dat een groot verschil maakt:

"... that rules of conduct necessarily constrain and that order is their product; and that these rules, precisely by limiting the range of means that each indivividual may use for his purposes, greatly extend the range of ends each can succesfully pursue." (The Fatal Conceit, hoofdstuk 4 §1)

Geen spoor van ingebeelde souvereiniteit, dus, maar wel gewoon mensen die op zoek zijn naar een beetje ademruimte, en juist in hun botsen op het recht van de ander op evenveel ademruimte tot een orde komen die "de doeleinden die ze kunnen nastreven in ruime mate uitbreidt". En als je dat bescheiden opzet goed hebt zien staan, en je leest vervolgens, deze keer in The Road to Serfdom, nota bene het boek dat Blommaert en Zahidi verschillende keren beweren te citeren...

"This is the fundamental fact on which the whole philosophy of individualism is based, it does not assume, as is often asserted, that man is egoistic or selfish or ought to be. It merely starts from the indisputable fact that the limits of our powers of imagination make it impossible to include in our scale of values more than a sector of the needs of the whole society (...)" (The Road to Serfdom, chapter 5)

... dan merk je toch op: ze konden er (weer eens) niet nog verder naast zitten. De filosofie van het liberalisme vertrekt niet van die ingebeelde kwast, maar integendeel van het besef van onze eigen tekortkoming, van "the limit of our powers" die ons, bijvoorbeeld, niet in een positie brengen om te oordelen over het streven van een ander. En het zijn die limieten die maken dat we (ja: "we"; wij, "Hayek en de zijnen", die Blommaert en Zahidi zo hard beschuldigen van de wantoestanden in Bangladesh) wel degelijk dat beetje respect vragen voor onze eigen persoonlijke levenssfeer, omdat we bereid zijn datzelfde respect op te brengen voor de persoonlijke levenssfeer van elk ander individu. Want alleen binnen die eigen sfeer, hoe beperkt ook, wil en denkt de liberaal zijn soevereiniteit te kunnen beleven:

"(...) the individuals should be allowed, within defined limits, to follow their own values and preferences rather than somebody else's; that within these spheres the individual's system of ends should be supreme and not subject to any dictation by others, It is this recognition of the individual as the ultimate judge of his ends, the belief that as far as possible his own views ought to govern his actions." (The Road to Serfdom, chapter 5)

Maar Blommaert en Zahidi verdraaien dat allemaal in het letterlijk tegendeel, verklaren protserig dat het allemaal vertrekt van "eigenbelang" en het liberalisme is de schuld van de ellende van de wereld. En het toppunt is: ze geloven het zelf nog ook. Zoals een commentator op Twitter zei:




Maar waarom zou ons dat verbazen? Als ik dergelijke dingen had uitgekraamd, en ze wilde volhouden, dan zou ik ook geen mensen onder ogen willen komen die Hayek wel hebben gelezen...

---------------------------------------
(1) http://speelsmaarserieus.blogspot.be/2015/04/de-paradox-van-hayek-die-mannen-beweren.html
EN http://speelsmaarserieus.blogspot.be/2015/04/de-paradox-van-hayek-geen-analyse-maar.html
EN http://speelsmaarserieus.blogspot.be/2015/04/de-paradox-van-hayek-hebben-die-mannen.html
EN http://speelsmaarserieus.blogspot.be/2015/05/de-paradox-van-hayek-iv-hayek-over.html
EN http://speelsmaarserieus.blogspot.be/2015/05/de-paradox-van-hayek-v-dat.html

Economie voor dumm- Ach, ik bedoel gewoon "vakantie"

"De leugen van de schaarste" is de subtitel uit een boekje over René Girard, genaamd "God heeft echt bestaan", door Jan Populier, 1994. Het idee is, de economie heeft niets van zichzelf begrepen, door in een wereld van overvloed haar axioma's te baseren op "schaarste"; enfin, kortom, je voelt waar de wind vandaan komt. Zoiets helpt illustreren waaraan het ontbreekt wanneer experten uit een bepaald gebied, in dit geval filosofie, om één of andere reden denken te orakelen over heel andere gebieden: in dit geval economie. Laten we (jaja! "we"!) proberen beter te doen. Het eerste waar de filosoof moet aan denken is de Socratische wijsheid, "dat ik niets weet".

Dus. Economie heeft temidden van vele andere dimensies wel degelijk ook die dimensie van schaarste. Op ons ("ons"!) niveau van dummy-schap is het een goed idee ons te beperken tot die ene dimensie, met uitsluiting van alle andere, om tenminste dààrvan iets zinnigs te zeggen: hoe rijm je dat met die "wereld van overvloed"?

Wel, beeld je een zonovergoten vakantie in, enkele weken zalige rust, blauwe hemel, in een heerlijk berglandschap, 28 graden overdag, maar 's nachts koelt het daar snel af. Een bruisend riviertje stroomt door een lieflijk dorpje; pastelkleurige gevels, houten terrassen met enorme bloembakken, pittoreske restaurantjes met als achtergrond machtige bergruggen, groene alpenweiden die tot ver voorbij de boomgrens af en toe hun hoofd nog in de sneeuw steken.

Kortom, overvloed, mens! Hier is hoe de perfecte dag er uitziet: luilekker uitslapen, uitgebreid ontbijt met vrouw en kindjes; broodjes en koffie en heisze Schokolade en Alpenkäse op het beschaduwde terras. Dan een bergwandeling tussen de koebellen en de almengasthoven, tussen rotsen en beekjes, tussen speeltuinen en gemüsesuppen. Later op de middag een uitgebreid bezoek aan het zwembad met glijbanen en ploetermogelijkheden, nog meer ijsjes, en nog later de avond afgerond met Grillteller und Pommes op een terras in het schemerende stadje. De kindjes in bed en nog samen een boekje op het terras van de chalet...

Zie je het voor je? Geen "schaarste", zeker? Behalve... Kijk, het programma dat ik net beschreven heb klopt, hoor. Alleen, er zijn maar 24 uren in een dag.

Dus als je uitslaapt, dan wordt die bergwandeling een stuk korter. Tenzij, natuurlijk, je werkelijk de godganse dag over die droge rotsen wenst te klauteren terwijl je in de verte beneden, om de andere bocht die je maakt, dat hemelsblauw zwembad ziet liggen. Of, alternatief, als je de hele dag aan dat zwembad ligt (zelfs met dat werkelijk adembenemend boek dat ik had meegenomen; wie weet of ik daar niet nog iets over post), ja, dan krijg je weer niet veel te zien van al die machtige uitzichten, die sneeuwbergen in de verte, die liefelijke dorpjes als een ketting aaneengeregen langs de rivier in het dal.

Of je zou erg vroeg moeten opstaan, natuurlijk.

Zie je het komen? Géén schaarste, dat niet. Maar ook in de grootste overvloed blijft het feit dat elke keuze die je maakt je iets "kost" in termen van wat je daardoor niet kiest. "Op tijd in het zwembad", dat is wel degelijk "zoveel minder lang wandelen" plus de tijd die je nodig hebt om je zwemgerief te halen en dan al dat douchen voor- en achteraf. Hetzelfde geldt voor "gaan eten in het restaurant" versus "langer luilekker op je eigen terras zitten lezen". Zelfs in de grootst denkbare overvloed, zelfs in een situatie waarin je alle andere dimensies van je onderwerp op nul hebt gezet ("financiële markten"! "productiviteit"! "internationale handel"!) voel je dat er keuzes gemaakt moeten worden, in termen van [meer van dit = minder van dat]. Also known as "economie". Voel je niet dat je zelfs vanop dit zéér simpele niveau al een beetje kan zien waarom mensen daar wat geïnformeerd en gekwantificeerd over willen nadenken?

De Paradox van Hayek V: dat "vrijheidsbeeld" van Hayek...

Laat me nog eens stilstaan bij mijn opmerking dat je toch een béétje zou moeten weten wat er in iemands oeuvre staat, voor (en niet na) je hem in het publiek gaat bekritiseren. Ja, dit wordt weer een "De Paradox van Hayek" post! Heel dat verhaal doet me zo sterk terug denken aan mijn discussies met de creationisten, dat ik niet kan nalaten mijn samenvatting van destijds op te zoeken (1). En zeg nu zelf, met zoveel tamtam de evolutietheorie "bekritiseren", maar niet (willen) weten wat het concept "natuurlijke selectie" precies betekent - doet het niet wat pijn aan de ogen...?

Wel, precies hetzelfde geldt voor De Paradox van Hayek. De stelling van het boek is dat Hayeks opvatting van vrijheid leidt tot een enorme paradox - maar toen we een blik wierpen op hoe dat zat (2) bleek dat Hayeks opvatting van vrijheid het letterlijk tegendeel was van wat Blommaert & Zahidi ons proberen wijs te maken. Maar er zit nog een andere dimensie aan vast, die de auteurs zo belangrijk vonden dat je er zonder problemen de citaten van uit het boek kan persen: hier gaan we!

p42 "Wanneer Hayek het over vrijheid heeft, bedoelt hij steeds individuele negatieve vrijheid"
p43 "door vrijheid te reduceren tot negatieve vrijheid"
p54 "Een duidelijker afwijzing van het positieve vrijheidsconcept kan moeilijk gegeven worden."
p65 "De belangrijkste daarvan is dat Hayek een uiterst beperkte kijk op vrijheid heeft. Hij ziet vrijheid nagenoeg uitsluitend als negatieve vrijheid - de vrijheid van beperkingen door derden"

Duidelijk? Zijn het er genoeg? Hayek bedoelt "steeds" negatieve vrijheid; gezien? En wel tot het punt dat we weer bij dat hopeloos verengd vrijheidsbeeld ("eendimensionale" was het woord dat ze gebruikten) uit de vorige post zitten (2). Vier citaten; al die vorige posts... ik verzin dat hier toch allemaal niet?

En het is belangrijk, hoor! In een cruciale passage in hoofdstuk 3 van The Road to Serfdom bevestigt Hayek: "The succesful use of competition as the principle of social organiusation precludes certain types of coercive interference with economic life (...). Dus het klopt: Hayek ziet wel degelijk "vrijheid" als "freedom of coercion", en er zijn nog veel belangrijker passages waarmee je dat kan laten zien.

Alleen krijgen we ook opgelepeld dat Hayek "steeds" en "uitsluitend" over negatieve vrijheid praat; en positieve vrijheid "afwijst", en daarmee "nagenoeg uitsluitend" een "uiterst beperkte kijk op vrijheid heeft": alle citaten komen met de bladzijden erbij uit het boek van Blommaert en Zahidi. En dus, als je een beetje een lezer bent die zich niet eens kan inbeelden dat "serieuze academici" (zo heb ik ze werkelijk zien omschrijven!) op deze schaal niet weten waar ze over praten - dan zou je misschien een beetje verbaasd zijn, enkele paragrafen na Hayeks zinnetje dat ik net geciteerd heb ook nog te vernemen:

"It is regrettable, though not difficult to understand, that in the past much less attention has been given to the positive requirements of the competitive system than to these negative points. The functioning of competition not only requires adequate organisation of certain institutions like money, markets, and channels of information (...) but it depends above all on the existence of an appropriate legal system (...)." (The Road to Serfdom, chapter 3)

Volgens mij klinkt dat als een heel ander verhaal dan dat "hij bedoelt steeds" en "nagenoeg uitsluitend" etcetera; wat denkt u...?

Maar dat is wel wat Blommaert en Zahidi met al die geleerde citaten over Hayek beweerden. De waarheid is echter dat Hayek uitdrukkelijk betreurt dat er zoveel aandacht naar negatieve vrijheid gaat. De waarheid is dat Hayek uitdrukkelijk zegt, dat er nog een lange reeks ingrepen voor positieve vrijheid nodig zijn. De waarheid is dat, in datzelfde stuk, Hayek ook uitdrukkelijk zegt dat een aantal daarvan niet door de vrije markt kan geleverd worden, om nog een bladzijde verder te concluderen dat het gaat om "a wide and unquestioned field for state activity".

Maar de waarheid, dat is nu eenmaal niet wat je in het boek van Blommaert en Zahidi zal aantreffen.

-----------------------------------------
(1) http://speelsmaarserieus.blogspot.be/2007/06/de-weigering-te-weten.html
(2) http://speelsmaarserieus.blogspot.be/2015/05/de-paradox-van-hayek-iv-hayek-over.html

De Paradox van Hayek IV: Hayek over "vrijheid", maar dan echt

De titel van het boek "De Paradox van Hayek" drukt meteen ook de stelling uit: het vrijheidsconcept van Hayek leidt tot zijn eigen tegenstelling. Voor de meeste mensen (beweren Blommaert en Zahidi) leidt het in werkelijkheid juist tot minder vrijheid en tot de hartverscheurende toestanden zo welbewust afgebeeld op de omslag van het boek. Zo staat het al in de inleiding:

"We zullen laten zien dat de politieke filosofie die zich profileert als dé filosofie van de vrijheid aanleiding geeft tot een toename van reële onvrijheid voor de meerderheid van de mensen. We zullen argumenteren dat dit fenomeen, waarnaar we zullen verwijzen als de paradox van Hayek, rechtstreeks voortvloeit uit de eendimensionale visie op vrijheid die Hayek en andere neoliberalen huldigen."

Nu weten we al (1) dat het niet is omdat dat boek iets beweert dat we het ook moeten geloven. Het schreef Hayek ideeën toe waarvan de eerste en tweede url toonden dat Hayek het letterlijk tegendeel schreef. En het pleitte voor een "heel nieuw wereldbeeld" waarvan de derde url toonde dat het net niet letterlijk uit Hayek was overgeschreven. Maar zoals iemand me "in real life" zei, als Blommaert en Zahidi daar pleiten voor "vrijheid", en Hayek pleit ook voor "vrijheid", terwijl de auteurs tonen dat Hayeks vrijheidsbeeld "eendimensionaal" en "paradoxaal" is en dat van hen niet: dan hoeft dat geen contradictie te zijn.

Fair enough! Maar wel alleen voor het concept "vrijheid". Want als zowel Hayek als Blommaert en Zahidi voor resp. "zonder dwang" en "niet onder bevel of onder directie van iemand anders" pleiten: dan gaat het niet om "een heel ander wereldbeeld". Of als je wil beweren dat "hun voorsprong vinden in de persoon zelf" iets heel anders betekent dan "indicated by his own knowledge": beschouw dit dan maar als een uitdaging!

Blijft dat "heel ander" vrijheidsconcept over. Die "eendimensionale visie op vrijheid": wat verwijt het boek Hayek eigenlijk? Op pagina 26 lezen we "economische vrijheid was de kern van alle vrijheid". Op pagina 44 klinkt het "Hayeks voornaamste preoccupatie draait rond vrijheid in het economische veld, rond vrijheid van private eigendom", en op pagina 63 staat er "Maar voor Hayek, en in zijn zog de hedendaagse neoliberalen, is elke beperking van economische vrijheid een aanval op dè vrijheid tout court." Denk je nog eens terug aan de eerste post uit de serie, met "economische vrijheid primeert op alle anderen en is er de voorwaarde toe"? Mag ik stilaan concluderen dat die "eendimensionaliteit" slaat op de reductie van de vrijheid tot economische vrijheid? En zou dat dan niet kloppen, in combinatie met dat vroom geloof uit de twee eerste url's, dat dat gecombineerd met een overheid die daar geen beperkingen aan mag opleggen (want "elke beperking van economische vrijheid een aanval op dè vrijheid tout court"!), leidt tot de toestanden afgebeeld op de omslag?

Alleen, dat van die overheid die niet mocht ingrijpen: dat was alvast niet waar. Maar komt dat omdat Hayek wel die "eendimensionale visie op vrijheid" had, maar er nu eenmaal niet omheen kon dat je heel af en toe wel eens een toegeving moest doen? Of komt het omdat Hayeks "visie op vrijheid" doodgewoon iets heel anders was dan wat Blommaert en Zahidi zichzelf en de rest van de wereld proberen wijs te maken over Hayeks visie op vrijheid? Wat zegt eigenlijk Hayek zelf over de vrijheid, en meer precies over de economische vrijheid?

"It has become a common practice to disparage freedom of action by calling it 'economic liberty'. But the concept of freedom of action is much wider than that of economic liberty, which it includes; and, what is more important, it is very questionable whether there are any actions which can be called merely 'economic' and whether any restrictions on liberty can be confined to what are called merely 'economic' aspects. Economic considerations are merely those by which we reconcile and adjust our different purposes, none of which, in the last resort, are economic (...)." (The Constitution of Liberty, chapter 2, nr, 6)

Nota bene, dit komt uit een boek, en zelfs een hoofdstuk, waar Blommaert en Zahidi uitdrukkelijk uit "citeren". Een mens zou zich nog gaan afvragen of ze dat boek, en dat hoofdstuk, wel gelezen hebben, nietwaar? In lijnrechte tegenspraak tot wat ze (herhaaldelijk) beweren zegt Hayek helemaal niet dat vrijheid te reduceren valt tot economische vrijheid. Veel erger nog, Hayek zegt uitdrukkelijk dat vrijheid niet te reduceren valt tot economische vrijheid. Alleen het woordje "niet" staat op een andere plaats, maar dat maakt het nog vernietigender voor wat Blommaert en Zahidi iedereen proberen te doen geloven: het is, weer eens, het letterlijk tegendeel.

Maar in dat geval: als zowel Hayek als Blommaert en Zahidi, in die vorige post, pleiten voor "vrijheid", dan gaat het daar helemaal niet om twee heel verschillende inhouden van dat woord. Tenzij, natuurlijk, je alleen maar leest wat Blommaert en Zahidi over "Hayeks visie" beweren: maar weet dat wat ze beweren onmogelijk nog verder van de waarheid kon liggen.

Ik veronderstel (want ik heb nu eenmaal wel wat ervaring met het niveau van het creationisme; het niveau van Blommaert en Zahidi, dus) dat er nu nog wat gespartel kan komen, zoals "jamaar, dat is eigenlijk maar één citaatje, en als je het hele oeuvre van Hayek zou bekijken, dan zou je wel zien dat de ware toedracht toch is wat Blommaert en Zahidi beweren. Wel, zo gezegd, zo gedaan, dan! Hier is er één uit dat ander boek dat Blommaert en Zahidi geregeld beweren te citeren: The Road to serfdom, chapter 7:

"(…) the erroneous belief that there are purely economic ends separate from the other ends of life. Yet, apart from the pathological case of the miser, there is no such thing. The ultimate ends of the activities of reasonable beings are never economic. Strictly speaking, there is no 'economic motive' but only economic factors conditioning our striving for other ends."

Duidelijk, zeker? Hayek weet heel goed, op nu al twee verschillende plaatsen, in twee verschillende boeken, die Blommaert en Zahidi allebei beweren te citeren, dat er niet zoiets bestaat als louter economische handelingen, maar dat alles wat we proberen te bereiken nu eenmaal beroep doet op materiële middelen (die nu eenmaal het product van economische activiteit zijn). En daarom opnieuw: wat bezielt die mannen eigenlijk? Ik kan me voorstellen dat ze niet veel belangstelling hadden voor het oeuvre uit het andere kamp dan hun eigen politieke voorkeur. En ik kan me voorstellen dat ze een pamflet wilden schrijven met één of ander pleidooi voor "een ander wereldbeeld": redelijke mensen kunnen heus van mening verschillen met andere redelijke mensen.

Maar hebben ze zich echt ingebeeld dat ze dat soort boek, met dat soort beschuldiging de wereld konden inslingeren, zonder dat ook maar iemand op het idee zou komen om eens te gaan kijken wat Hayek werkelijk zegt? Hebben ze zich echt ingebeeld dat ze dit soort dingen konden schrijven, zonder dat iemand hun intellectuele integriteit zou in vraag stellen?

Wel, zelfs als ze zich dat hadden ingebeeld: niet, dus.

----------------------------------------------
(1) http://speelsmaarserieus.blogspot.be/2015/04/de-paradox-van-hayek-die-mannen-beweren.html
EN http://speelsmaarserieus.blogspot.be/2015/04/de-paradox-van-hayek-geen-analyse-maar.html
EN http://speelsmaarserieus.blogspot.be/2015/04/de-paradox-van-hayek-hebben-die-mannen.html

De Paradox van Hayek: hebben die mannen wel hun eigen boek gelezen?

Als je weet dat "De Paradox van Hayek" - met die titel, en met die zo opzettelijke, zo bewuste provocatie van een omslag - beweert dat Hayeks beeld van vrijheid leidt tot haar eigen tegendeel (namelijk het verminderen van vrijheid voor de meeste mensen), dan is het maar normaal dat je op het einde een alternatief krijgt voorgeschoteld. Dus baseert het boek zich op p.140 op "autonome activiteiten" om "een heel ander beeld van een vrije samenleving dat datgene dat door Hayek wordt opgehangen" aan te kondigen (bold om mijn eigen nadruk te leggen):

"Kenmerkend voor dergelijke autonome activiteiten is dat de doelstellingen van die activiteit volledig hun oorsprong vinden in de persoon zelf. Hij ontplooit die activiteiten niet op bevel of onder directie van iemand anders zoals wel het geval is bij loonarbeid."

En inderdaad! Het volstaat een simpele blik op Hayek te werpen om te zien hoe "dit heel ander beeld" een totaal andere wereld creëert dan die waarin...

"Free action, in which a person pursues his own aims by the means indicated by his own knowledge, must be based on data which cannot be shaped at will by another." (The Constitution of Liberty, chapter 1, nr. 7)

En meteen blijft ons, "de zijnen van Hayek", niets anders over dan machteloos toezien hoe deze "autonome activiteiten" Hayeks naargeestige "free action" wegblaast! We plooien onder Blommaert en Zahidi's inzicht dat "doelstellingen hun oorsprong vinden in de persoon zelf" moeten vinden" en zo in één klap Hayeks vervreemdende "pursues his own aims by the means indicated by his own knowledge" verpulvert. En we zinken in de grond van schaamte als ze Hayeks beklemmende "cannot be shaped at will by another" compleet ondersteboven keren met het echt bevrijdende "niet op bevel of onder directie van iemand anders"...

De regen van slagen is helemaal compleet wanneer ze in dat heel ander beeld de echte (sic) vrijheid concreet maken:

"Het is in de sfeer van het handelen dat zelfontwikkeling - in de ruimste zin van het woord - centraal staat. Autonome activiteit is, met andere woorden, de plaats waar we - in de echte zin van het woord - vrij zijn." 

Dus wat kan Hayek nu anders doen dan zijn boeltje pakken en met de staart tussen de poten afdruipen, hij die tenslotte niet verder kwam dan...

"... the respect for the individual man qua man, that is, the recognition of his own views and tastes as supreme in his own sphere, however narrowly that may be circuscribed, and the belief that it is desirable that men should develop their own individual gifts and bents." (The Road to Serfdom, chapter 1)

Nu moet je weten dat je echt niet veel Hayek moet gelezen hebben om al die correcties te kunnen voorstellen: zijn oeuvre staat er nu eenmaal bol van. En toch is er iets extra merkwaardig aan het gemak waarmee je ziet: het "heel ander beeld dan dat van Hayek" verschilt net niet genoeg van de teksten van Hayek om ze van plagiaat te beschuldigen (maar de puinhopen van Bangladesh vloeien toch rechtstreeks uit zijn vrijheidsbeeld voort). Deze keer, namelijk, zouden ze ze niet eens kunnen zeggen (aangenomen dat ze bereid waren dat toe te geven, natuurlijk) dat ze het niet gezien hebben! Ze citeren Hayeks citaat hierboven op p. 93 zelf, en als er belangrijk nieuws is zeggen we het ook: ze hebben er niet eens aan geprutst.

Alleen, als ze goed genoeg zien staan "dat het wenselijk is dat mensen hun eigen talenten ontwikkelen" om het zelf te citeren - hoe kunnen ze dan hun "autonome handelen dat zelfontwikkeling toelaat" presenteren als dat vrijheidsbeeld dat leidt tot een "heel andere vrije samenleving dan dat datgene dat door Hayek wordt opgehangen"?

Je zou je niet alleen gaan afvragen of ze Hayek wel gelezen hebben, nietwaar? Je zou je gaan afvragen of ze wel hun eigen boek gelezen hebben.

De Paradox van Hayek: Geen analyse, maar religieus dogma

Zag je de post, een paar dagen geleden (1), waarin "Hayek en de zijnen" een samenleving maar vrij noemden "als de overheid geen enkele beperking oplegde aan de economische vrijheid"?  Alles met een uitgestreken gezicht, gestoffeerd met "citaten", en de beschuldiging dat de hartverscheurende toestanden op de omslag  rechtstreeks voortvloeien uit onze "neoliberale" ideeën. En zeer overtuigend ook - zie de enthousiaste artikelen op het internet (2), of de positieve reacties op allerlei sociale media. Tot je de moeite neemt ook eens te kijken wat Hayek daar werkelijk over zegt, en je krijgt... het letterlijk tegendeel.

En mijn vraag is (en was): hoe komt zoiets? De enige verklaring die ik kan bedenken is dat we niet te maken hebben met een politiek-filosofische analyse, maar met een religieus geloof. Dat lijkt misschien moeilijk te geloven ("het gaat hier om twee gerenommeerde academici"!) maar je kan het heel eenvoudig zelf checken: de citaten stonden er bij met verwijzing en al. Sterker nog, je kan het credo zelfs voor je ogen tot stand zien komen: vers uit de ovens waarin de auteurs het verzonnen en gesmeed hebben! Kijk bijvoorbeeld hier:

"We zagen dit bij Hayek: de kern van onze Europese beschaving is individualisme - een individu dat zichzelf verbeeldt als autonoom en soeverein, en wiens eigen volstrekt individuele belangen voorop staan in het sociale leven. Het vertrekpunt van menselijke actie is dan eigenbelang, en de uitkomst is individuele voorspoed." (De Paradox van Hayek, p 95)

En ja, de filosofie van het liberalisme vertrekt bij het individualisme, maar je bent al erg met woorden aan het schuiven als je erbij verklaart dat "het vertrekpunt" dan "eigenbelang" is. Heb je werkelijk neoliberalisme nodig om te weten dat mensen, bijvoorbeeld, in noodgevallen eerst hun eigen kinderen zullen redden, en dan pas kinderen van anderen; of eten zullen geven, en ga zo maar door? De vraag is van bij het begin al niet hoe mensen in elkaar zitten, maar wie daarvan de schuld krijgt. En het antwoord is: het neoliberalisme, natuurlijk, het is de schuld van Hayek! "En de zijnen"! De kroon komt op het werk (hint: klasseer die uitdrukking gerust bij "bijtende spot") wanneer er wordt "geconcludeerd" (lees: het credo wordt voorgedreund, opdat u het ook kan opzeggen) dat de uitkomst "individuele voorspoed" is. We weten gewoon dat Hayek sociale zekerheid verwerpt, niet omdat hij dat zegt want hij zegt het letterlijk tegendeel (1), maar omdat het credo ons dat opsolfert. Dus de vraag is: zijn ze er werkelijk in geslaagd de soort stoten uit de vorige post ook met dat "eigenbelang" uit te halen?

Wel, we nemen gewoon een voorbeeld! Hoe zien ze dat "eigenbelang" precies vertaald? En we vernemen...

"Problematisch wordt het voor Hayek en andere neoliberalen als belastingopbrengsten doelgericht worden gebruikt om maatregelen te financieren die een fundamenteel herverdelend effect hebben."(De Paradox van Hayek, p. 49)

Je ziet: bij Hayek géén bezorgdheid om de rest van de samenleving; herverdeling, dat is problematisch! De uitdrukking "Hayek en andere neoliberalen" deed me overigens ook denken aan die vorige post waar  Milton Friedman ook al samen met Hayek werd opgevoerd. Hij komt nog eens apart aan de beurt als verdere illustratie van de visie van het "eigenbelang" op herverdeling:

"elke georganiseerde poging tot herverdeling staat haaks op de vrijheid zoals Friedman die begrijpt, Immers (…) impliceert herverdeling op een of andere manier dat de vrijheid om onbeperkte private rijkdom te vergaren en die te gebruiken zoals men wil aan banden wordt gelegd." (De Paradox van Hayek, p. 73)

Laten we het vooral niet vergeten: dat is allemaal de reden van de gruwelijke dood die de arbeiders in Bangladesh ondergingen, zoals zo bewust aangeklaagd met de hartverscheurende foto op de omslag. "Elke georganiseerde poging tot herverdeling" botst op het eigenbelang! Maar hoe weten we dat allemaal; is dat omdat Hayek het zegt? Misschien... in het volgende stukje...?

"There is no reason why in a society that has reached the general level of wealth which ours has attained, the first kind of security should not be guaranteed to all without endangering general freedom. (…) there can be no serious doubt that some minimum of food, shelter, and clothing, sufficient to preserve health and the capacity too work, can be assured to everybody. (...) Nor is there any reason why the state should not assist the individuals in providing for these common hazards of life (...)."

Als je De Paradox van Hayek serieus had genomen geloofde je nu niet dat dit uit The Road to Serfdom, hoofdstuk 9 kwam, wel? Check je het desnoods even na? Dat hoofdstuk 9, overigens, dat enkele zinnen later, na voorbeelden als "sickness and accident" concludeert: "the case for the state's helping to organize a comprehensive system for social insurance is very strong." Wat beweerden Blommaert en Zahidi ook weer over die "elke" (sic) "georganiseerde" (sic) of "herverdeling"? Zou er een manier bestaan om het ze eens te vragen...?

Nee, zeker?

We krijgen, dus, lijnrecht tegen de beweringen van de auteurs in, dat een samenleving die al die "individuele voorspoed heeft bereikt" best wel aan iedereen een minimale welvaart mag verzekeren, zonder dat dat afbreuk doet aan de vrijheid. We krijgen, dus, dat de case om de staat daaraan te laten meewerken "very strong" is. Merk je het lijstje onderwerpen waar dat voor geldt op; en vergelijk je het misschien nog eens opnieuw met het "elke georganiseerde poging" uit de Paradox van Hayek? Ik bedoel maar, dat bestààt toch niet dat die mannen Hayek zelfs maar gelezen hebben?

 Of hier! Nog zo'n "elke", deze keer op bladzijde 63 van De Paradox van Hayek:

"Vandaar dat Hayek elke vorm van politiek die zelfs maar op minimale wijze de economische vrijheid beperkt, ziet als eerste stap op het hellend vlak van de totalitaire samenleving." (bold is eigen nadruk ter vergelijking met het volgend citaat)

Je begrijpt, na dat vorig citaat van Hayek zelf, dat mensen die Hayek wèl gelezen hebben, zich een tikje "uim, verwonderd" voelen? Maar de reden waarom ik hem te mooi om te laten passeren vond was dat hij zo fraai contrasteert met de volgende zin uit dat boek waarvan de auteurs doen alsof ze het in feite citeren:

"There can be no question that adequate security against severe privation, and the reduction of the avoidable causes of misdirected effort and disappointment, will have to be one of the main goals of policy."

Alweer uit hoofdstuk 9 van The Road to Serfdom, en ik moet opbiechten dat ik hier wel een beetje zat te grijnzen bij het contrast tussen de bewering over "elke" (!) politiek (!) om "zelfs maar op minimale wijze" (hahaha!) etcetera versus Hayeks werkelijke uitspraak: diezelfde "minimale" of "herverdeling", daarvan is "no question", dat die "één van de belangrijkste doelstellingen van "policy" moet zijn.

Ik denk dat ik het stilaan maar aan het oordeel van de lezer zal overlaten. Er zijn nog een paar onderwerpen waar we soortgelijke oefeningen over kunnen maken; maar laat ik me hier beperken tot "de rol van de staat en de sociale zekerheid". Het ene citaat na het andere dat u vertelt wat u volgens de auteurs over Hayek moet "weten", maar er is er nauwelijks één bij of je vindt bij Hayek zelf, en in het boek zelf waar ze het zo graag over hebben, het letterlijk tegendeel. Die "analyse" van Blommaert en Zahidi; ik zeg dat het met "analyse" niets te maken heeft. Ik zeg dat het ordinaire verkopers van propaganda zijn. Of van religieus dogma, natuurlijk.

----------------------------------
(1) http://speelsmaarserieus.blogspot.be/2015/04/de-paradox-van-hayek-die-mannen-beweren.html
(2) https://www.epo.be/uitgeverij/boekinfo_boek.php?isbn=9789491297618
OF http://www.uitpers.be/index.php/component/k2/item/134-de-paradox-van-hayek
OF http://stanvanhoucke.blogspot.be/2014/11/de-paradox-van-hayek.html
OF http://www.cuttingedge.be/boekenstrips/jan-blommaert-karim-zahidi-de-paradox-van-hayek
OF http://www.sblog.be/boekbesprekingen/de-paradox-van-hayek/
En vele, vele andere. Allemaal in naam van het kritisch denken, natuurlijk, of wat had je gedacht?

De Paradox van Hayek: die mannen beweren toch niet dat ze Hayek gelezen hebben?

Eind 2014 verscheen het boek De Paradox van Hayek door Jan Blommaert en Karim Zahidi. Het boek viel nogal op door de hartverscheurende omslag; een beroemde foto bij een ingestort fabrieksgebouw in Bangladesh. Een man en een vrouw, omgekomen onder het puin terwijl ze elkaar omhelsden:



Met dat als omslag, en die titel, zal de boodschap wel duidelijk zijn, zeker? Het is de schuld van Hayek! Of zoals het boek het ergens noemt, "van Hayek en de zijnen". En voor het geval het niet duidelijk was nam een interview in De Wereldmorgen (1) alle twijfel weg: de foto was van bij het begin bedoeld als omslag voor het boek, want als we de neoliberale logica volgen...

Etcetera.

En zo viel me in, bij uitdrukkingen als "Hayek en de zijnen": dus het is mijn schuld! Want tenzij je dit blog nooit eerder hebt gelezen weet je al lang: ik ben één van "Hayek en de zijnen". Maar als je zo bewust zo hard gaat provoceren - wel, dan raakt er al wel eens iemand geprovoceerd, nietwaar? Bijvoorbeeld: ikzelf. En wat doe ik wanneer ik me geprovoceerd voel? In dit geval dacht ik: "merkwaardig, dat had ik nu eens allemaal nooit opgemerkt". En ook: "dus dat wil ik nu ook wel eens zien". En dus heb ik De Paradox van Hayek gelezen, en mijn hypothese is: die twee hebben nooit ook maar één letter Hayek gelezen. Of het moest een "samenvatting" zijn, gepubliceerd in zoiets als de Bibliotheek voor Revolutionaire Literatuur, Moskou, ergens in de jaren zeventig.

Bijvoorbeeld. Het boek kondigt aan, helemaal in het begin, te zullen aantonen dat Hayeks vrijheidsbeeld leidt tot de gruwelijke toestanden, uitgedrukt in de omslagfoto. Dat vindt een formulering op pagina 65 (want het boek staat vol met die bewering; aarzel niet er nog meer, nog véél meer voorbeelden van op te vragen!):

"Als een samenleving geen enkele beperking of limiet oplegt aan hoe individuen geld verdienen, dan spreken Hayek, Friedman, Rand en andere neoliberalen van een 'vrije samenleving'. (…) Immers, economische vrijheid primeert op alle anderen en is er de voorwaarde toe."

De "vrije samenleving volgens Hayek" (en merk op hoe "de zijnen" er ook bijstaan) verdraagt dus geen enkele beperking; tenminste, als we Blommaert en Zahidi mogen geloven. Maar of we dat "mogen geloven" was nu juist wat ik me zo verwonderd afvroeg. Laten we die formulering echter eerst vertalen in concrete gevolgen. Bijvoorbeeld, op bladzijde 27 (maar nogmaals, het boek staat er bol van):

"Het is niet langer aan de overheid om zaken zoals minimum- of maximumlonen te bepalen, de arbeidsduur en arbeidscondities te reguleren, modaliteiten voor ontslag op te leggen of zich te mengen in de diverse rechten en voordelen die een job met zich meebrengen - ziekteverzekering, pensioen, verlofrechten." (in bold wat ik even in het achterhoofd wil houden)

Of een ander voorbeeld, op pagina 55, "in de neoliberale opvatting"...

"Het kopen en verkopen van arbeid is een private aangelegenheid tussen twee private partijen, en dat contract moet volledig vrij en zonder overheidsbemoeienis kunnen onderhandeld worden door die partijen."

Zoals ik al zei, gewoon twee voorbeelden van waar het boek vanaf de eerste bladzijde; nee, vanaf de omslag, bol staat. Maar zoals ik ook al zei, "dat had ik nu eens allemaal nooit opgemerkt". Niet zo flink, van "Hayek en de zijnen", om daar altijd weer zo naast te staren! Eens kijken of ik met beter kijken iets te weten kom. Bijvoorbeeld struikel ik over iets rond dat reguleren van arbeidsduur (ik onderlijn zelf voor het gemak van den lezer...):

"To probihit the use of certain poisonous substances, or to require special precautions in their use, to limit working hours or to require certain sanitary arrangements, is fully compatible with the preservation of competition." (The Road to Serfdom, chapter 3)

Hmmmmm... Nu zou je toch de indruk kunnen krijgen dat het met die "de overheid mag geen enkele beperking opleggen" nogal meevalt, nietwaar? Misschien is het wel normaal dat ik een beetje, uim, "verwonderd" was dat ik al die verwijten nooit in me had voelen opkomen: bijvoorbeeld omdat ze... misschien... onterecht zijn? Maar aan de andere kant; het is alleen maar "compatible with competition". Misschien is dat nog iets heel anders dan "met een vrije samenleving...?

Alleen, nu struikel ik alweer! Deze keer over een passage uit hoofdstuk 6 van The Road to Serfdom:

"Similarly with respect to most of the general and permanent rules which the state may establish with regard to production, such as building regulations or factory laws; these may be wise or unwise in the particular instance, but they do not conflict with liberal principles so long as they are intended to be permanent and are not used to favor or harm particular people."

Asjemenou! Nu conflicteren ze ook al niet met "liberale principes"! En kijk nog eens goed? Het zijn uitgerekend "building regulations" en "factory laws" die helemaal niet hoeven in conflict te zijn met liberale principes. Uitgerekend onderwerpen die de fabrieksarbeiders in Bangladesh hadden kunnen helpen; uitgerekend waarvan Blommaert en Zahidi beweren dat het ontbreken het voortvloeisel was van de liberale filosofie van Hayek. En het volstaat twee minuten te snuisteren, en het letterlijk tegendeel staat voor je neus!

Wel, beste vrienden en (ongetwijfeld alweer een nieuwe reeks) vijanden: van dat soort stoten staat het boek De Paradox van Hayek dus werkelijk bol. Dus denk ik dat de paar voorbeelden kunnen volstaan om dat niet allemaal zomaar te geloven. Maar het hele boek is zo erg dat ik, honderd percent in ernst, moet vragen: "heren Blommaert en Zahidi, jullie pretenderen toch niet dat jullie Hayek ook nog gelezen hebben? Geef dat nu eens eerlijk toe?

---------------------------------------------
(1) http://www.dewereldmorgen.be/artikel/2014/12/12/we-moeten-de-vrijheid-herwinnen